Month: June 2026

टीकापुर ।  कैलालीको टीकापुर र जानकीका किसानको बारीमा फलेको तरकारी खानयोग्य पाइएको छ । विषादी अवशेष दु्रत विश्लेषण प्रयोगशाला एकाइ अत्तरियाले टीकापुर र जानकीमा व्यावसायिक रूपमा खेती गरिरहेका १४ किसानको बारीका तरकारीको नमूना सङ्कलन गरी ‘कार्वामेट’ र ‘अर्गानोफस्फेट’ समूह कीटनाशक विषादीको प्रयोग परीक्षण गर्दा तरकारी खानयोग्य पाइएको हो ।

प्रयोगशालाले किसानका बारी र हाटबजारमा बिक्रीमा राखिएका तरकारीको नमूना सङ्कलन गरेको थियो । त्यसक्रममा काक्रो, हरियो फर्सी, भिण्डी, तितेकरेला, लौका, खुर्सानी, गोलभेडा, तरभुजा, बोडी, घिरौला, बन्दागोभीलगायतका तरकारीको परीक्षण गरेको हो । परीक्षण गर्दा कार्वामेटको रोकावट प्रतिशत चार दशमलव ६७ सम्म र अर्गानोफस्फेट अन्य तरकारीमा रोकावट प्रतिशत नौ दशमलव आठ प्रतिशतसम्म भेटिएको थियो भने बोडीमा ३३ दशमलव ३७ रोकावट प्रतिशत भेटिएको छ ।

विषादी अवशेष दु्रत विश्लेषण प्रयोगशाला एकाइ अत्तरियाका नायब प्राविधिक सहायक राजेन्द्रप्रसाद भट्टले अर्गानोफस्फेटको प्रयोग ३५ प्रतिशतभन्दा कम भए खानयोग्य र त्यसमाथि भए स्वास्थ्यका लागि खान अयोग्य हुने बताए । “रोकावट प्रतिशत ३५ भन्दा कम भए उपभोग गर्न योग्य, ३५ देखि ४५ प्रतिशतसम्म भए केही दिन क्वारेन्टाइनमा राख्नुपर्ने हुन्छ”, उनले भने, “४५ प्रतिशतमाथि देखिएमा सोही ठाउँमा बिर्सजन गर्नुपर्ने व्यवस्था छ ।”

यहाँ मानव स्वास्थ्य र माटो संरक्षणका लागि किसानले विषादीरहित तरकारीखेती गरिरहेका छन् । गुड नेभर्स इन्टरनेशनल नेपालले सेवक नेपाल कैलालीको साझेदारीमा एकीकृत सामुदायिक विकास परियोजनाअन्तर्गत प्राकृतिक खेतीका लागि टीकापुर, जानकी र लम्कीचुहामा किसानलाई सघाइरहेको छ । परियोजनाले स्वच्छ माटो, सुरक्षित बाली र स्वस्थ जीवनका लागि प्राकृतिक खेतीका लागि प्रोत्साहन गरिरहेको जनाइएको छ ।

परियोजनाका ‘कलस्टर’ संयोजक अरुण चौधरीका अनुसार तीन वर्षदेखि सञ्चालित परियोजनामा यसअघि तीन सय जना किसान आबद्ध रहेकामा यस वर्ष थप तीन सय  गरी छ सय किसानले ५० बिघा जमिनमा प्राकृतिक खेती गरिरहेका छन् । परियोजनामाफर्त किसानलाई आवश्यक बीउबिजन, कृषि सामग्री र तालिम दिने गरिएको छ ।

यसले उपभोक्ताको स्वास्थ्य र किसानको आयआर्जनमा सहयोग भइरहेको परियोजनाका कलस्टर संयोजक चौधरीले बताए । “यसरी खेती गरिरहेका किसानले एउटै सिजनमा लाखौँ आम्दानी गरिरहेका छन् । छापो राख्ने, खनजोतबिना वा न्यूनतम खनजोत, कम्पोष्ट मल प्रयोग र सूक्ष्म जीवको वृद्धि गर्ने चार सिद्धान्तमा आधारित रहेर काम गर्न प्रोत्साहन गरिरहेका छौँ”, उनले भने ।

किसानलाई जिम्मेवार बनाउन समय समयमा तरकारीमा विषादीको मात्रा परीक्षण गर्ने गरिएको छ । जानकी गाउँपालिकाकी किसान पशुपति चौधरी विगतमा परीक्षण नहुँदा तरकारीमा अन्धाधुन्द विषादी छर्ने गरिएकामा अचेल पिना, गोबर मल र जैविक मलको प्रयोग गरिरहेको बनाए । उनले दुई कट्ठामा तरकारी गरिरहेका छन् ।

“परियोजनाले तालिम तथा आवश्यक सहयोग गरेपछि विषादी प्रयोगबारे सचेत भएकी छु । यसले उपभोक्तामा पनि सकारात्मक सन्देश गएको छ”, चौधरीले भने ।

अर्का किसान रामनारायण चौधरीले आफूले १५ कट्ठा जमिनमा तरकारीखेती गर्दा दैनिक रु दुई हजारसम्मको तरकारी बिक्रीबाट लाभ लिइरहेको बताए । उनले जग्गा भाडामा लिएर तरकारीखेती गरिरहेका छन्। “हाम्रो बारीमा विषादी प्रयोग नगरिएको तरकारी पाइन्छ । आजभोलि गाउँका मानिस पनि अर्गानिक तरकारी पाइन्छ भनेर बारीमै किन्न आउँछन् । यस वर्ष काक्रो मात्रै ४० क्विन्टलभन्दा बिक्री गरे । उत्पादनको बजारीकरणका लागि कुनै समस्या छैन”, चौधरीले सुनाए ।

अर्का किसान श्यामसुन्दर चौधरीले छ कट्ठा जमिनमा व्यावसायिक तरकारीखेती गरेर लाभ लिइरहेको बताए । उनले भने,“बाली रोप्नुअघिदेखि नै माटो संरक्षणमा ध्यान दिने गरेका छु । यसबाट हुने उत्पादनले परिवार, आमउपभोक्ता र माटोको स्वास्थ्य सुधारमा पनि योगदान पुगेको छ । विषादी प्रयोग गर्न छोडेपछि धेरै फाइदा हुँदो रहे छ नि १”

उनले यस वर्ष रु ५० हजारको टमाटर र रु ४० हजारको काक्रा बिक्री गरेको जानकारी दिए ।

जानकी गाउँपालिकाका कृषि प्राविधिक चक्रप्रसाद भाट अब उपभोक्ता पनि विषादीरहित तरकारीबारे सचेत हुनुपर्ने बताउछन् । विषादीरहित तरकारीमा दाग, किरा लागेको भए पनि स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुने उनको भनाइ छ ।

कृषि प्राधिधिक भाट भन्छन्, “उपभोक्ता आकर्षक र चिल्लो देखिने तरकारी मन पराउँछन्, तर त्यसको स्वास्थ्य लाभबारे ध्यान दिँदैन । अब प्रयोगबारे उपभोक्ता र विषादी न्यूनीकरण र सुरक्षित खाद्य तत्व संरक्षणका लागि किसान सचेत हुनुपर्ने आवश्यकता छ ।”

माटोको उर्वरा शक्ति बढाउन, उत्पादन वृद्धि र जैविक जीवाणु संरक्षण तथा स्वस्थ तरकारी उत्पादनमा जैविक प्राकृतिक खेतीमा लाग्न आफूहरूले किसानलाई सचेत गराउँदै आएको उनले बताए । रासस

 यशोदा शर्मा,

कैलाली । सुदूरपश्चिममा माटोको अवस्था बिग्रँदै गइरहेको विज्ञहरूले बताएका छन्।

रेडक्रस सोसाइटिको आयोजनामा धनगढीमा माटो संरक्षण तथा स्वास्थ्य सुधार सम्बन्धी एक दिवसीय प्रादेशिक कार्यशाला गोष्ठीमा सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञहरूले माटोको वर्तमान अवस्था कमजोर रहेको हुँदा यसको संरक्षणमा विशेष जोड दिनुपर्ने बताएका छन्।
भूमि व्यवस्था कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयका निर्देशक प्रकाश पन्तले प्रस्तुत गरेको तथ्याङ्कअनुसार माटोमा सामान्यतया प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा २.५ प्रतिशत देखि ५५ सम्म हुनुलाई राम्रो मानिन्छ । तर सुदूरपश्चिमको औसत प्राङ्गारिक पदार्थको अवस्था १.५ देखि १.९ सम्म छ। त्यस्तै कैलालीमा माटोको प्राङ्गारिक पदार्थको अवस्था १.७ ५ देखि १।२५ मात्र रहेको देखिन्छ। यसमा हेर्दा प्रदेशको औसत नै कम छ र त्यसमा पनि कैलाली जिल्लाको अवस्था झन् कमजोर रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ ।
वर्तमान मानवीय गतिविधिहरू,माटोमा अत्यधिक मात्रामा विषादी, रासायनिक मल र ठुला मेसिनहरूको प्रयोग गरी खेती गर्दा माटोको अवस्था दिनहुँ बिग्रँदै गइरहेको छ
माटो बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिए पनि त्यसमा हुने अर्बौँ सूक्ष्म जीवहरूले माटो र बिरुवाका लागि महत्त्वपूर्ण कामहरू गर्ने उनले बताए ।  “जीवहरुले नै माटोलाई जीवित बनाउँछ र जीवित माटोले नै हामीलाई उत्पादन दिन्छ।”  उनले भने, माटोले जीवन सिर्जना गर्छ, माटो आमाको पनि आमा हो। ”
बिरुवा र माटोमा हुने सूक्ष्म जीवाणुको सम्बन्ध निकै घनिष्ठ हुने उनले भनाइ छ माटोको संरचना सुधारमा मानवीय क्रियाकलाप नभई सूक्ष्म जीवहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुने गरेको उनले जानकारी दिए।
सूक्ष्म जीवाणुहरूले माटोमा रासायनिक सन्तुलन कायम राख्ने प्रदूषण कम गर्ने,माटोलाई स्वच्छ राख्ने हुँदा खेतीको मुटु भनेकै सूक्ष्म जीवाणु भएको पन्त बताउँछन्।
माटो संरक्षणका लागि सूक्ष्म जीवाणुको संरक्षण र संवर्द्धन महत्त्वपूर्ण भएकाले खेतीमा मिश्रित बाली लगाउने, प्रशस्त प्राङ्गारिक पदार्थको प्रयोग गर्ने, रासायनिक विषादी तथा मल निरुत्साहित गर्नुपर्ने, वर्षभरि नै खेती गर्दा माटोको तापक्रम कम हुने जीवाणुहरूको वृद्धि हुने हुँदा जमिन बाझो नराख्ने, माटोलाई कम खनजोत गर्नु गर्ने पद्धति लागू गर्नुपर्ने र रोग किरा नियन्त्रणका लागि वनस्पतिक विषादीको प्रयोग गर्नुपर्ने जस्ता उपाय अपनाउनुपर्ने उनको सुझाव छ ।
यस्तै खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण कार्यालयका प्रमुख हरिराम प्रधानले विषादी युक्त वस्तुहरूका कारण तत्काल असर नदेखिए पनि दीर्घकालीन आन्तरिक तथा बाह्य सबै किसिमका असर देखा पर्न सक्ने बताए ।
रेड क्रसका टेक्निकल कोर्डिनेटर सुरेन्द्र बमले जलवायु परिवर्तनका कारण पनि माटोको उर्वराशक्ति घटिरहेको हुँदा प्राकृतिक संरक्षणमा पनि ध्यान दिनुपर्ने बताए। जलवायु परिवर्तनका समस्या समाधान गर्न तत्काल राहत मात्र नभई दीर्घकालीन सोच र समाधानका साथ अगाडि बढ्नुपर्ने उनको भनाइ छ।
माटो संरक्षणमा स्थानीय तहको भूमिका 
माटो संरक्षणमा स्थानीय तहको भूमिका पनि उत्तिकै देखिन्छ । प्राकृतिक संरक्षण र संवर्द्धनमा स्थानीय तह प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न देखिन्छ। माटोको उर्वराशक्ति बढाउन का लागि रासायनिक मल अनुदानलाई स्थानीय सरकारले न्यूनीकरण गर्दै जाने र जैविक मल, अर्ग्यानिक विषादीमा अनुदान बढाउँदै जानुपर्ने घोडाघोडी नगरपालिकाका नगरप्रमुख खडका बहादुर रावतले बताए ।
उनले भने, “माटोको अवस्था दिनप्रतिदिन बिग्रँदै गइरहेको छ। हामी सबैले इकोसिस्टमलाई सुधार गर्न सहकार्य गर्दै अगाडि बढ्यो भने माटोको संरक्षण गर्न सकिन्छ। ”
रासायनिक मल र विषादीका कारण माटो मात्र नभई मानवीय जीवन र स्वास्थ्यमा नै असर गरिरहेको उनले बताए। पालिकाहरूले नीति निर्माण तथा बजेट विनियोजन गर्दा लैङ्गिक उत्तरदायित्वलाई ध्यान दिई मानवीय विकासमा पनि सहयोग पुर्‍याउने गरी बजेट छुट्टाउनु पर्ने रावतको भनाइ छ।
स्थानीय तहहरूले विभिन्न खालका माटो संरक्षण सम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गर्नुपर्ने उनले बताए ।
माटो संरक्षणमा प्रदेश सरकारको कदम
सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकार भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्री वीरबहादुर थापाले माटो संरक्षण र सुधारमा कृषि मन्त्रालय पनि निरन्तर काम गरिरहेको बताए । माटो बिग्रिनुको प्रमुख कारण जनचेतना जनचेतनाको अभाव हुनु उनी बताउँछन्। प्रदेशको उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि गर्ने र आत्मनिर्भर प्रदेश बनाउने, आफूले उत्पादन गर्ने बालीहरूमा प्रदेशलाई आत्मनिर्भर बनाउन पहल गर्ने उनले बताए । साथै प्रदेश सरकारको ९ वटै जिल्लामा एउटा गाउँ नमुना र जलवायु मैत्री गाउँ बनाउने योजना रहेको उनले जानकारी दिए ।
रासायनिक मलको विकल्प सुदूरपश्चिममा एउटा प्रविधियुक्त प्राङ्गारिक मल कारखाना खोल्ने योजना बनाएको पनि उनले बताए । उनले भने,”रासायनिक मल प्रयोग गर्दा उत्पादनमा वृद्धि हुँदैन भन्ने किसानहरूको मानसिकताका कारण पनि माटोको अवस्था बिग्रँदै गइरहेको हुँदा यसको विकल्प प्राङ्गारिक मलको प्रयोग बढाउनु पर्छ।”
यस्तै भारतीय नाकाबाट भित्रने गुणस्तरहीन वस्तु ले पनि स्वास्थ्यमा असर परिरहेको हुँदा सीमा नाका भएका पालिकाहरूमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम गर्न सबैको साझेदारी आवश्यक रहेको उनले बताए ।