लोकतन्त्रको आधारभूत आत्मा भनेको विचारको स्वतन्त्रता, बहुलवाद, सहिष्णुता र सम्मानजनक संवाद हो। कुनै पनि समाजमा नागरिकले आफ्नो विचार राख्न पाउनु केवल अधिकार मात्र होइन, लोकतन्त्रको जीवन्तताको प्रमुख संकेत पनि हो। तर पछिल्लो समय नेपाली समाज, विशेषगरी सामाजिक सञ्जालमा देखिएको प्रवृत्ति हेर्दा, विचार स्वतन्त्रताको अभ्यासभन्दा पनि असहिष्णुता, आक्रोश र व्यक्तिगत आक्रमण बढ्दै गएको देखिन्छ। फरक मत राख्ने व्यक्तिलाई गालीगलौच गर्नु, चरित्र हत्या गर्नु, धम्की दिनु वा मानसिक तनाव सिर्जना गर्नु लोकतान्त्रिक संस्कृतिको संकेत होइन; बरु यसले लोकतन्त्रको मर्ममाथि नै प्रहार गर्छ।
नेपालले लामो संघर्षपछि लोकतान्त्रिक व्यवस्था प्राप्त गरेको हो। यस क्रममा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, मानव अधिकार र समानताको मूल्य स्थापित गर्ने प्रयास गरिएको छ। तर लोकतन्त्र केवल संविधान र कानुनमा लेखिएको शब्दमा सीमित हुँदैन; यसको वास्तविक अभ्यास समाजको व्यवहारमा देखिनुपर्छ। जब नागरिकहरूले फरक विचारलाई सम्मान गर्न छोड्छन्, तब लोकतन्त्र कमजोर हुन थाल्छ। आज सामाजिक सञ्जालमा देखिने बहसहरूमा तर्कभन्दा बढी भावनात्मक प्रतिक्रिया, तथ्यभन्दा बढी आरोप–प्रत्यारोप, र संवादभन्दा बढी द्वन्द्व देखिन थालेको छ।
सामाजिक सञ्जालले नागरिकलाई आफ्नो आवाज उठाउने अभूतपूर्व अवसर दिएको छ। पहिले सीमित पहुँच भएका मिडियामा मात्र विचार व्यक्त गर्न पाइन्थ्यो भने अहिले हरेक व्यक्तिले आफ्नो विचार लाखौँ मानिससम्म पु¥याउन सक्छ। यो सकारात्मक परिवर्तन हो, तर यससँगै जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ। दुर्भाग्यवश, धेरैजसो प्रयोगकर्ताहरूले यो जिम्मेवारीलाई गम्भीरतापूर्वक लिएको देखिँदैन। अनलाइन स्पेसमा अज्ञात पहिचानको आडमा व्यक्तिहरूले जथाभावी टिप्पणी गर्ने, अपशब्द प्रयोग गर्ने, र अरूको मानहानी गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ।
फरक विचार राख्नु लोकतन्त्रको सुन्दरता हो, कमजोरी होइन। कुनै पनि समाजमा सबैले एउटै कुरा सोच्न वा मान्नुपर्छ भन्ने अपेक्षा नै अलोकतान्त्रिक हो। बहस, विमर्श र विचारहरूको टकरावबाट नै नीतिगत सुधार, सामाजिक चेतना र प्रगतिशील परिवर्तन सम्भव हुन्छ। तर जब फरक मतलाई शत्रुताको रूपमा लिइन्छ, तब समाज ध्रुवीकरणतर्फ जान थाल्छ। यस्तो अवस्थामा संवादको ठाउँमा द्वेष आउँछ, र तथ्यको ठाउँमा अफवाह वा हावादारी कुराले स्थान लिन्छ।
नेपाली समाजमा अहिले देखिएको अर्को चिन्ताजनक पक्ष भनेको व्यक्तिप्रति अन्ध समर्थन वा अन्ध विरोध हो। कुनै नेता, पार्टी वा सार्वजनिक व्यक्तित्वप्रति अत्यधिक लगाव राख्ने समूहले आलोचना सहन सक्दैन। कसैले आलोचनात्मक धारणा राख्दा तुरुन्तै उसलाई ‘देशद्रोही’, ‘अयोग्य’ वा गाली गलौच वा अन्य अपमानजनक शब्दले सम्बोधन गरिन्छ। अर्कोतर्फ, विरोध गर्ने समूहले पनि मर्यादा नाघेर व्यक्तिगत जीवन, परिवार वा निजी विषयमा आक्रमण गर्न पछि पर्दैन। यसरी विचारको बहस व्यक्तिगत आक्रमणमा रूपान्तरण हुँदा लोकतान्त्रिक संस्कृति कमजोर बन्छ।
यस सन्दर्भमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सही अर्थ बुझ्नु आवश्यक छ। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता भनेको जे मन लाग्यो त्यही भन्न पाउने छुट होइन। यससँगै अरूको अधिकारको सम्मान, तथ्यमा आधारित तर्क प्रस्तुत गर्ने जिम्मेवारी, र सभ्य भाषाको प्रयोग गर्ने कर्तव्य पनि जोडिएको हुन्छ। कसैलाई अपमान गर्ने, झुटो आरोप लगाउने वा मानसिक रूपमा पीडा दिने कार्य अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको दुरुपयोग हो, प्रयोग होइन।
अहिलेको अवस्थालाई हेर्दा, के हाम्रो समाज लोकतान्त्रिक हिसाबले कमजोर हुँदै गएको हो भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ। यसको उत्तर पूर्ण रूपमा ‘हो’ वा ‘होइन’ मा सीमित छैन। एकातिर नागरिक सचेतना बढेको छ, मानिसहरू आफ्ना अधिकारप्रति जागरूक भएका छन्, र सार्वजनिक मुद्दाहरूमा सक्रिय सहभागिता देखिन्छ। तर अर्कोतर्फ, सहिष्णुता घट्दै गएको, असहमति स्वीकार गर्ने क्षमता कमजोर हुँदै गएको, र संवादको स्तर खस्कँदै गएको देखिन्छ। यसले लोकतन्त्रको गुणस्तरमा प्रश्न उठाउँछ।
फासिवादको चर्चा पनि यस सन्दर्भमा सान्दर्भिक छ। फासिवादी सोचको एउटा प्रमुख विशेषता भनेको फरक विचारलाई दबाउने, आलोचनालाई देशविरोधी ठहर गर्ने, र एउटै ‘सही’ विचार मात्र स्वीकार्य हुने वातावरण सिर्जना गर्नु हो। यदि समाजमा यस्तो प्रवृत्ति बढ्दै जान्छ भने, औपचारिक रूपमा लोकतन्त्र भए पनि व्यवहारमा फासिवादी प्रवृत्ति हावी हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने आक्रामकता र असहिष्णुताले यही खतरा संकेत गरिरहेको हुन सक्छ।
यस समस्याको समाधान केवल कानुनी व्यवस्था कडा बनाएर मात्र सम्भव छैन। यसको लागि सामाजिक र सांस्कृतिक परिवर्तन आवश्यक छ। सबैभन्दा पहिले, नागरिकहरूमा डिजिटल साक्षरता बढाउन आवश्यक छ, जसले गर्दा मानिसहरूले सामाजिक सञ्जालको जिम्मेवार प्रयोग गर्न सिकून्। दोस्रो, विद्यालयदेखि नै बहस गर्ने, फरक विचार सुन्ने, र तर्कका आधारमा निष्कर्षमा पुग्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। तेस्रो, सार्वजनिक व्यक्तित्वहरू, राजनीतिज्ञ, पत्रकार, बौद्धिक वर्गले आफैं उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। उनीहरूले सभ्य, तथ्यमा आधारित र सम्मानजनक संवादको अभ्यास गरेमा त्यसले समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।
मिडियाको भूमिका पनि यहाँ महत्वपूर्ण छ। सनसनीखेज समाचार, भ्रामक सूचना र एकपक्षीय विश्लेषणले समाजमा द्वन्द्व बढाउन सक्छ। त्यसैले जिम्मेवार पत्रकारिता, तथ्य जाँच, र सन्तुलित प्रस्तुतीकरण आवश्यक छ। साथै, सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूले पनि हेट स्पिच र दुरुपयोग नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी नीति लागू गर्नुपर्छ।
त्यसैले, लोकतन्त्र केवल प्रणाली होइन, संस्कार हो। यसलाई जोगाउन र सुदृढ बनाउन प्रत्येक नागरिकको भूमिका हुन्छ। फरक विचारलाई शत्रुता होइन, अवसरको रूपमा लिन सक्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। असहमति भए पनि सम्मान कायम राख्ने, आलोचना गर्दा मर्यादा नाघ्न नहुने, र सत्य तथा तर्कका आधारमा बहस गर्ने संस्कारले मात्र लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ ।
लेखक रबिन्द्र लामिछाने क्लिन अप नेपाल नामक संस्थाका कार्यकारी निर्देशक हुन् ।
