केशवराज भट्ट : “संसारको सबैभन्दा ठूलो कष्ट भोक हो रहेछ। जस्तोसुकै अवस्थाले घेरे पनि भोकको हिसाब कहिल्यै रोकिन्न रहेछ। शोकलाई बिर्सनु अघि पनि भोक मेटाउनैपर्ने रहेछ।”
यी हरफहरू “किनार” कथा संग्रहअन्तर्गतको “शून्य बिछोड” शीर्षकबाट साभार गरिएका हुन्। आकारमा साना भए पनि, अर्थमा यी वाक्यहरू अत्यन्त गहिरा र झस्काउने छन्। यिनले किनारमा धकेलिएको एउटा परिवारको भोकसँगको संघर्षलाई मात्र होइन, मानव अस्तित्वकै कठोर यथार्थलाई उद्घाटित गर्छन्। आफ्ना सन्तानलाई एक छाक अन्न खुवाउन नसक्ने विवशतामा पुगेको बाबु‘मेलामा लैजाने’ मिठो आश्वासनको आवरणभित्र उनीहरूलाई मुम्बई पुर्याएर छोड्न बाध्य हुन्छ। शायद कसैले दया गर्ला, कसैले सहारा दिईदेला, या मागेरै भए पनि उनीहरूले पेट भरून् । यही एउटा अन्तिम आशामा गरिएको त्यो निर्णयले मानव पीडाको चरम सीमालाई छुन्छ। यस प्रसङ्गले पाठकको मनभित्र गहिरो घाउ बनाइदिन्छ, जसलाई सहजै बिर्सन सकिँदैन। सन्तानहरूका लागिबा भरॊसा हॊआशा हॊ तर यस कथाभित्रकॊ बा पात्र पराजित भएकॊ छ । उ स्तब्ध छ ।
समय आफ्नै गतिमा निरन्तर बगिरहन्छ,अविराम, अडिग र निर्दयजस्तो। तर यही समयको वेगसँगै समाजका किनारामा उभिएका मानिसहरूका आवाजहरू भने बिस्तारै ओझेल पर्दै गएका हुन्छन्। विकास र आधुनिकताको चम्किलो बहसभित्र उनीहरूका पीडा, भोगाइ र अस्तित्वका कथाहरू धुमिलिँदै गएका छन्। समाजका कुनाकाप्चामा थुप्रिएका ती मौन कथाहरू, जसले कहिल्यै आवाज पाउन सकेनन्, आज पनि उस्तै बेवास्तामा छन्। यिनै मौनता चिरेर, उपेक्षित जीवनका धड्कनहरू सुन्ने र सुनाउने प्रयासस्वरूप कथाकार पुष्पराज पाण्डेयद्वारा लिखित कथा संग्रह “किनार” पाठकसामु आएको छ। शीर्षक स्वयंले एक प्रतीकको रूपमा काम गर्छ ।त्यो प्रतीक हो समाजको परिधि, जहाँ जीवन संघर्ष मात्र होइन, अस्तित्वकै लडाइँ बनेर बाँच्नुपर्छ। यस कृतिले त्यही किनारमा उभिएका मानिसहरूको पीडा, संघर्ष र मौन चित्कारलाई केन्द्रमा ल्याउँदै उनीहरूको अस्तित्वलाई अर्थपूर्ण र मार्मिक ढंगले अभिव्यक्त गरेको छ।
यस कथा संग्रहको मुख्य विशेषता सुदूरपश्चिम क्षेत्रको जीवन्त चित्रण हो। विशेषगरी कैलाली, कञ्चनपुर र आसपासका पहाडी जिल्लाहरूको सामाजिक परिवेश, त्यहाँका मूल्य–मान्यता, चरम गरिबी, असमानता, जातीय विभेद तथा महिलामाथि हुने अत्याचारलाई कथाकारले अत्यन्त संवेदनशील ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्। यी कथाहरू केवल कल्पनामा आधारित छैनन्बरु यथार्थ जीवनका अनुभूतिहरू र भोगाइहरूबाट प्रेरित देखिन्छन्। त्यसैले पाठकले कथाहरू पढ्दा ती घटनाहरू आफ्नै वरिपरि घटिरहेका जस्तो अनुभव गर्न सक्छन्।
“किनार” शब्दले केवल भौगोलिक सीमालाई मात्र जनाउँदैन, यसले सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक रूपमा परिधिमा परेका वर्गहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यस अर्थमा, यो कथा संग्रह समाजका अदृश्य र उपेक्षित मानिसहरूको आवाज हो। वास्तवमै, “समाजका अदृश्य कथाहरू बुझ्न चाहने पाठकका लागि ‘किनार’ अनिवार्य पाठ्यकृति हो।” यो कृति केवल मनोरञ्जनका लागि लेखिएको होइन, बरु समाजको गहिरो यथार्थलाई उजागर गर्ने सशक्त माध्यम बनेको छ।
संग्रहमा समेटिएका कथाहरूले देखाउँछन् कि देशमा जतिसुकै राजनीतिक र सामाजिक परिवर्तन भए पनि आम जनजीवनमा अपेक्षित परिवर्तन भने अझै आउन सकेको छैन। विशेषगरी, पहाडी समुदायका केही व्यक्तिहरूले कसरी थारू समुदायमाथि अन्याय गरेका छन् भन्ने कुरा ‘भद्रा थारू’ जस्ता पात्रमार्फत उजागर गरिएको छ। मितेरी सम्बन्धजस्तो पवित्र मानिने सामाजिक संरचनाभित्रै पनि कसरी स्वार्थ, विभेद र शोषण लुकेको हुन्छ भन्ने यथार्थले पाठकलाई गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनाउँछ। देशमा आमुल परिवर्तन, न्याय र समताका लागि गरेकॊ दश बर्षे जनयुद्घले समेत वास्तविक उपेक्षित वर्गका जीवनमा केही गर्न सकेन ।
यसैगरी, कथा संग्रहले कुष्ठरोग, महिनावारी ९रजस्वला० जस्ता सामाजिक कुरीतिहरूले मानवीय जीवनमा पारेका गहिरा नकारात्मक प्रभावहरूलाई मार्मिक रूपमा चित्रण गरेको छ। यस्ता कुरीतिहरूका कारण परिवारभित्रै हुने विभाजन, अपमान र पीडाले पाठकलाई स्तब्ध बनाउँछ। समाजले बनाएका नियमहरू कहिलेकाहीँ मानवताको विरुद्धमा कसरी उभिन्छन् भन्ने कुरा कथाहरूले सशक्त रूपमा देखाएका छन्।
चरम गरिबी र अभावका कारण उत्पन्न हुने मानवीय संकटहरू पनि यस संग्रहका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। एक बुवाले चरम गरिबीका कारण आफ्ना सन्तानहरूलाई मुम्बईमा छोडेर आउनुपरेको कथा अत्यन्त कारुणिक छ। तर त्यही बुवाले सन्तानप्रतिको प्रेमका कारण ज्यानको जोखिम मोलेर सेती नदी पार गर्दै पुनः उनीहरूलाई फर्काउन जाने प्रसङ्गले मानवीय सम्बन्धको गहिराइ र ममता झल्काउँछ। यस्तो कथाले पाठकको मन छोइरहन्छ र आँखा रसाउँछ।
कुमारी आमा, देउकी प्रथा तथा यिनका सन्तानहरूले भोग्नुपरेका पहिचानका समस्या, अपमान र सामाजिक बहिष्करणजस्ता विषयहरू पनि कथामा सशक्त रूपमा उठाइएको छ। यस्ता समस्याहरूले निम्त्याउने मनोसामाजिक असरहरूलाई कथाकारले सरल तर प्रभावकारी भाषामा प्रस्तुत गरेका छन्। यसले पाठकलाई केवल कथा बुझ्न मात्र होइन, ती पात्रहरूको पीडा अनुभूति गर्न पनि सक्षम बनाउँछ।
“किनार” केवल कथा संग्रह मात्र होइनस यो समाजका किनारामा दबिएका आवाजहरूको दस्तावेज हो, जसले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। यसमा समेटिएका कथाहरूले वर्गीय विभाजन, लैङ्गिक असमानता, गरिबी, उपेक्षा र सामाजिक बहिष्करणजस्ता विषयहरूलाई गहिरो संवेदनासहित उजागर गर्छन्। लेखकले ती पात्रहरूलाई आवाज दिएका छन्, जसको कथा प्रायः मुख्यधारामा आउँदैनन्।
भाषा र शैलीका दृष्टिले हेर्दा, पाण्डेयको लेखन सरल तर प्रभावशाली छ। उनी अनावश्यक जटिलता प्रयोग नगरी सिधा, स्पष्ट र संवेदनशील शैलीमा कथा प्रस्तुत गर्छन्। संवादहरू स्वाभाविक छन् र पात्रहरूको मनोविज्ञानलाई प्रभावकारी रूपमा व्यक्त गर्छन्। कतिपय स्थानमा प्रतीकात्मकता र संकेतहरूको प्रयोगले कथालाई अझ गहिरो बनाएको छ, जसले पाठकलाई केवल पढ्न मात्र होइन, सोच्न पनि प्रेरित गर्छ। बहुसांस्कृतिक परीवेशका भाषाहरूकॊ प्रयॊग कथा संग्रहकॊ उच्चतम सुन्दर पक्ष हॊ ।
यस संग्रहका कथाहरूले ग्रामीण जीवनका कठिनाइ, शहरी निम्नवर्गीय मानिसहरूको संघर्ष तथा महिलाहरूको मौन पीडालाई सशक्त रूपमा चित्रण गरेका छन्। यद्यपि कथाहरूको सम्पूर्ण रहस्य खुलाउनु उपयुक्त नहुने भए पनि यति भन्न सकिन्छ कि प्रत्येक कथाले पाठकको मनमा गहिरो छाप छोड्छ र कुनै न कुनै प्रश्न जन्माउँछ। कृतिको प्रमुख विशेषता यसको यथार्थपरकता हो। लेखकले पात्रहरूलाई आदर्शीकृत नगरी उनीहरूको वास्तविक अवस्था जस्ताको तस्तै प्रस्तुत गरेका छन्। यसले कथालाई विश्वसनीय बनाउँछ र पाठकलाई पात्रहरूसँग आत्मीयता महसुस गराउँछ। साथै, समसामयिक सन्दर्भहरूको समावेशले कृतिलाई अझ सान्दर्भिक बनाएको छ।
यद्यपि, केही कथाहरूमा विषयवस्तुको पुनरावृत्ति भएको अनुभव हुन सक्छ। कतिपय स्थानमा कथाको गति केही सुस्त देखिन्छ वा अन्त्य अपेक्षाभन्दा कम प्रभावकारी लाग्न सक्छ। तर यी सीमितताहरूले कृतिको समग्र प्रभावलाई कमजोर बनाउँदैनन्।
“किनार” किन पढ्नुपर्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि यसैमा निहित छ। समाज आफैंमा एउटा खुला विश्वविद्यालय हो, जहाँ प्रत्येक व्यक्तिले जीवनका अनेक पाठ सिक्छ। “किनार” त्यही समाजका अनुभवहरूको संकलन हो, जसले पाठकलाई जीवनका विविध पाटा बुझ्न मद्दत गर्छ। यो केवल कथा संग्रह नभई समाजलाई बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेज हो।
यस कृतिले समतामूलक समाज निर्माणका लागि पनि महत्वपूर्ण आधार प्रस्तुत गरेको छ। औपचारिक विश्वविद्यालयहरूले यस्ता विषयहरूमा थप अध्ययन अनुसन्धान गर्न सक्छन्। मानव अधिकारकर्मीहरूले न्याय र समानताका लागि सशक्त वकालत गर्न सक्छन्।
किशोरीहरू र आमाहरूले आफ्ना अधिकारका लागि अझ सशक्त रूपमा संगठित हुन प्रेरणा पाउन सक्छन्। त्यसैगरी, दलित तथा अन्य उपेक्षित वर्गहरूले आफ्नो अधिकारका लागि आवाज उठाउन मार्गनिर्देशन प्राप्त गर्न सक्छन्।
समग्रमा, “किनार” सामाजिक यथार्थवादी कथाहरूको एक सशक्त संग्रह हो, जसले किनारका मानिसहरूको जीवनलाई सरल तर प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यो कृति पाठकलाई केवल मनोरञ्जन मात्र प्रदान गर्दैन, बरु सोच्न, महसुस गर्न र समाजलाई फरक दृष्टिकोणबाट हेर्न प्रेरित गर्छ।
अन्ततः, “किनार” नेपाली साहित्यमा एउटा महत्वपूर्ण योगदान हो। यसले मौन रहेका आवाजहरूलाई केन्द्रमा ल्याउने प्रयास गरेको छ र पाठकलाई समाजका ‘किनार’तिर फर्केर हेर्न प्रेरित गर्छ। सायद यही नै यस कृतिको सबैभन्दा ठूलो सफलता हो ।अदृश्यलाई दृश्य बनाउने र नसुनिएकोलाई सुन्न बाध्य बनाउने।
