नेपाली कांग्रेसमा पुस्तान्तरणको प्रक्रिया, चुनौती र सम्भावना

टीका पौडेल ।

नेपाली कांग्रेस नेपालको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक राजनीतिक दलका रूपमा स्थापित छ। प्रजातन्त्रको स्थापना, नागरिक स्वतन्त्रताको रक्षा, बहुदलीय व्यवस्थाको पुनःस्थापना तथा लोकतान्त्रिक आन्दोलनका अधिकांश महत्वपूर्ण चरणमा यस दलले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेको इतिहास छ। यही ऐतिहासिक योगदानका कारण नेपाली कांग्रेस केवल एउटा राजनीतिक दल मात्र नभई नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको अभिन्न अंगका रूपमा पनि चिनिन्छ। तर इतिहासको गौरव मात्र भविष्यको सफलताको आधार बन्न सक्दैन। समय, समाज, मतदाता र नेतृत्व निरन्तर परिवर्तनशील हुन्छन्। त्यसैले आज नेपाली कांग्रेसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण बहस पुस्तान्तरणको प्रक्रियासँग जोडिएको छ।

नेपालको राजनीतिक नेतृत्व लामो समयसम्म एउटै पुस्ताको प्रभावमा रह्यो। यसले अनुभव, आन्दोलनको इतिहास र संगठनात्मक निरन्तरता त दियो, तर नयाँ पुस्ताका नेता र कार्यकर्ताले पर्याप्त अवसर नपाएको गुनासो पनि समय–समयमा उठ्दै आएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली कांग्रेसभित्र युवा पुस्ताको भूमिका बढाउनुपर्ने आवाज झन् बलियो हुँदै गएको छ। पुस्तान्तरणको बहस केवल उमेरको परिवर्तन होइन, यो राजनीतिक सोच, कार्यशैली, संगठन सञ्चालन, प्रविधिको प्रयोग, जनतासँगको सम्बन्ध र निर्णय प्रक्रियाको आधुनिकीकरणसँग पनि सम्बन्धित विषय हो।

आजको नेपाली समाज विगतको जस्तो छैन। सूचना प्रविधिको विकास, सामाजिक सञ्जालको विस्तार, विश्वव्यापी सम्पर्क, उच्च शिक्षाको पहुँच तथा विदेशमा रहेका लाखौँ नेपालीको अनुभवले नयाँ पुस्ताको सोचलाई अझ फराकिलो बनाएको छ। उनीहरू राजनीतिक दलबाट केवल भाषण र आश्वासन होइन, स्पष्ट योजना, परिणाममुखी काम, पारदर्शिता र जवाफदेहिताको अपेक्षा गर्छन्। यही कारणले नेपाली कांग्रेसले पनि नयाँ पुस्ताको नेतृत्वलाई अवसर दिँदै संगठनलाई आधुनिक, गतिशील र जनमुखी बनाउनु आवश्यक भएको महसुस गरिरहेको छ।

पुस्तान्तरणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष अनुभव र ऊर्जाबीचको सन्तुलन हो। कुनै पनि संस्थामा पुरानो पुस्ताको अनुभव अमूल्य हुन्छ भने नयाँ पुस्ताको ऊर्जा, प्रविधिमैत्री सोच र नवीन दृष्टिकोण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। सफल पुस्तान्तरण भनेको पुरानो पुस्तालाई विस्थापित गर्नु होइन, बरु अनुभव र नवीनतालाई समन्वय गर्दै संस्थालाई अझ बलियो बनाउनु हो। यदि यो सन्तुलन कायम गर्न सकियो भने नेपाली कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक विरासतलाई आधुनिक राजनीतिक आवश्यकतासँग जोड्न सक्छ।

यद्यपि पुस्तान्तरणको प्रक्रिया सहज छैन। नेतृत्वबीचको प्रतिस्पर्धा, गुटगत राजनीति, संगठनात्मक स्वार्थ र निर्णय प्रक्रियामा देखिने मतभेदले यसलाई जटिल बनाउँछन्। लोकतान्त्रिक दलभित्र फरक मत हुनु स्वाभाविक हो, तर ती मतभेदलाई संस्थागत रूपमा समाधान गर्न सक्नु नै नेतृत्वको परिपक्वताको परिचायक हो। यदि आन्तरिक प्रतिस्पर्धा व्यक्तिगत द्वन्द्वमा परिणत भयो भने त्यसले संगठनलाई कमजोर बनाउँछ। तर प्रतिस्पर्धा नीति, विचार र कार्यक्षमतामा आधारित हुन सक्यो भने त्यसले संगठनलाई अझ बलियो बनाउने अवसर प्रदान गर्छ।

नेपाली कांग्रेसको अर्को चुनौती युवालाई संगठनमा टिकाइराख्नु पनि हो। आज धेरै शिक्षित युवा राजनीतिभन्दा विदेश, निजी क्षेत्र वा उद्यमशीलतातर्फ बढी आकर्षित देखिन्छन्। राजनीतिप्रति उनीहरूको विश्वास बढाउन पार्टीले अवसर, पारदर्शी नेतृत्व विकास तथा योग्यतामा आधारित मूल्याङ्कनको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। केवल चुनावका बेला युवालाई सम्झने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन नेतृत्व निर्माण गर्न सक्दैन।

महिला, दलित, जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम तथा अन्य समुदायको प्रभावकारी सहभागिता पनि कांग्रेसको भविष्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण विषय हो। समावेशी लोकतन्त्रको पक्षधर दलका रूपमा नेपाली कांग्रेसले संगठन र नेतृत्वमा समाजको विविधतालाई अझ प्रभावकारी रूपमा प्रतिबिम्बित गर्न सके यसको जनाधार थप बलियो हुन सक्छ।

आज नेपाली कांग्रेसका सामु सबैभन्दा ठूलो अवसर भनेको लोकतान्त्रिक मूल्य र संविधानप्रतिको आफ्नो ऐतिहासिक प्रतिबद्धतालाई आधुनिक सुशासनसँग जोड्नु हो। यदि पार्टीले भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सार्वजनिक सेवा सुधार, रोजगारी सिर्जना, आर्थिक विकास, शिक्षा र स्वास्थ्यका क्षेत्रमा स्पष्ट नीति प्रस्तुत गर्दै त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सक्यो भने नयाँ पुस्ताको विश्वास पुनः जित्न सक्छ।

भविष्यमा नेपाली कांग्रेसको सफलता केवल चुनावी परिणामले मात्र निर्धारण हुने छैन। त्यसलाई संगठनात्मक सुधार, नेतृत्वको विश्वसनीयता, आन्तरिक लोकतन्त्र, नीति कार्यान्वयन र जनतासँगको सम्बन्धले पनि निर्धारण गर्नेछ। इतिहासले कांग्रेसलाई ठूलो राजनीतिक पूँजी दिएको छ, तर त्यो पूँजीलाई जोगाउँदै भविष्य निर्माण गर्ने जिम्मेवारी वर्तमान पुस्ताको काँधमा छ। यदि पुस्तान्तरणलाई अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सकियो भने नेपाली कांग्रेस आगामी दशकहरूमा पनि नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिको प्रमुख शक्तिका रूपमा रहन सक्छ। यदि त्यसो हुन सकेन भने लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धामा मतदाताले अन्य विकल्प रोज्ने सम्भावना पनि उत्तिकै रहन्छ।

यसैले पुस्तान्तरण नेपाली कांग्रेसका लागि केवल नेतृत्व परिवर्तनको विषय होइन, यो पार्टीको भविष्य, लोकतान्त्रिक विश्वसनीयता र बदलिँदो नेपाली समाजसँग आफूलाई पुनः जोड्ने ऐतिहासिक अवसर पनि हो। सफल पुस्तान्तरणले कांग्रेसलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्छ भने कमजोर व्यवस्थापनले यसको राजनीतिक प्रभावलाई क्रमशः कमजोर बनाउन सक्छ। लोकतन्त्रमा अन्तिम निर्णय सधैँ जनताले गर्ने भएकाले जनविश्वास कायम राख्नु नै कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र सम्भावना दुवै हो।