मतादेशको मर्म : रास्वपालाई सत्ता, अन्यलाई सुध्रिने मौका

महाभारतको लडाईं शुरु हुदै थियो । सारा राजाहरु पाण्डव र कौरवका पक्षमा बाँडिईसकेका थिए । बाँकी थिए, कृष्ण । सहयोगको अपेक्षा गर्दै अर्जुन र दुर्योधन संयोगले एकै समय कृष्णको दरवारमा पुगे । कृष्ण निदाईंरहेका थिए । दुर्योधन कृष्णको सिरानमा बसे । अर्जुन खुट्टातिर ।

कृष्ण निन्द्राबाट जसै ब्यूँझिए । पहिले अर्जुनलाई देखे । पछि दुर्योधन । उनले दुबै जनालाई सोधें– के कति कामले आयौं  ?

दुबैले एकै स्वरमा भने, युद्धमा हामीलाई साथ दिनुप¥यो ।

कृष्णले दुर्योधनलाई प्रश्न गरे,– भन्, नारायणी सेना र ममा कसलाई रोज्छौ ? उत्साही दुर्योधनले बिलम्ब नगरी भने, –नारायणी सेना ।

एकातिर एक्ला कृष्ण । अर्कोतिर १० लाखको संख्यामा रहेको नारायणी सेना । संख्यालाई सबैथोक ठान्ने दुर्योधनले नारायणी सेना रोजे ।

अर्जुनले नमागेरै कृष्ण पाए । उनले जे खोजेका थिए ।

महारथी, युद्ध कौशल, सैन्य संख्या र क्षमताका हिसावले कौरवसंग पाण्डवको तुलना नै हुदैनथ्यो । कहाँ भिष्म पितामह, द्रोर्णाचार्य, कर्ण, अस्वत्थामा, कृपाचार्य, भूरिश्रवा र जयद्रथ । त्यसमाथि पाण्डवका मामा शल्य, जसलाई दुर्योधनले झुक्याएर आफ्नो पक्षमा लड्न बाध्य बनाएका थिए ।

पाण्डवसंग आफ्नै पाँच भाई, छोराहरु अभिमन्यु, घटोत्कच बाहेक धृष्टद्युम्न र शिखण्डी थिए ।

कौरवसंग ११ अक्षौहिणी अर्थात २४ लाख सेना । पाण्डवसंग ७ अक्षौहिणी अर्थात १५ लाख सेना । दुबै पक्षसंग त्यही अनुपातमा घोडा, हात्ती र हतियार ।

अद्भूत सैन्य शक्ति र त्यो युगका सर्वश्रेष्ठ धर्नुधर साथमा हुदा पनि महाभारतमा कौरवले हार बेहो¥यो । पाण्डवले जित ।
महाभारतले दिएको सन्देश हो–युद्ध संख्याले होईन्, नेतृत्वको क्षमता र रणनीतिले जितिन्छ ।

आफ्नै सारथी शल्यले तेजोबध गरेर मानसिक रुपमा कमजोर बनाईदिएका कर्णले युद्ध मैदानमा जे भोगे, यतिबेला गगनले भोग्दैछन् । त्यो युगमा कर्णलाई हराउने क्षमता अर्जुन त के, कसैसंग थिएन् । शल्यलाई सारथी बनाउदाको परिणाम कर्णले भोगे । घर छोडेका युयुत्सुभन्दा शल्यहरु घातक हुन्छन् । शकुनी त त्यसै बद्नाम छन् ।

अर्को सन्देश हो–सत्यका पछाडि भीड नहुन सक्छ । भीडसंग जुध्ने नैतिक बल र त्यसलाई परास्त गर्ने दृढ अठोटले असंभव ठानिएको कुरालाई पनि संभव बनाउछ ।

अव भूमिका नबाँधी मूल विषयमा प्रवेश गर्दैछु । विशेष महाधिवेशनबाट विक्षिप्त देउवा पक्ष प्रतिनिधि सभामा लज्जाजनक हारलाई गगन थापाको पोल्टामा फालेर फेरि नेतृत्व आफ्नै भागमा पर्ने भ्रमले दंग छ ।

विशेष महाधिवेशनभन्दा पहिल्यै कार्यबाहक सभापति तोकेर विश्राम लिईरहेका जेनजी आन्दोलनबाट प्रताडित देउवालाई कसले सक्रिय हुन उक्सायो ? त्यसमा को को संलग्न छन् ? कसको के स्वार्थ छ ? गईसकेका देउवालाई रोकेर आफूलाई ‘सेटल’ गर्ने ध्याउन्नमा सक्रिय सात भाई र देउवा पत्नीको ‘ईमोशनल ब्ल्याकमेल’ को भद्दा बहाना हो,–देउवाको अपमानको रटान ।

यतिबेला काँग्रेसको मात्र होईन्, अन्य परम्परागत दलहरुको अवस्था, कृष्णको द्धारिका जस्तै छ । न ‘म्याजिक’ले काम गर्छ । न ‘म्याजिक नम्बर’ ले । ती कृष्ण, जसको साथले पाण्डवले महाभारत जिते, सामान्य शिकारीको वाण लागेर उनको मृत्यु भयो । कृष्णको मृत्युपछि समुन्द्रमा डुबेको द्वारिकामा के भयो ? यदुवंशी नाश कसरी भयो ? पौराणिक ग्रन्थहरु पढे पुग्छ ।

कमजोर घरमा कलहका लागि विषय चाहिदैन् । अहिले परम्परागत दलहरुभित्र देखिएको कलह त ‘कास्टिङ’ मात्र हो । २०१५ मा साउथ सुडान पुग्दा सुन्थे, पसलबाट सामान लिएर सेनाका मान्छेले मूल्य तिर्दैनन् । पसलले सेनापतिसंग गुनासो गर्ने डर देखाउथे । उसको जवाफ हुन्थ्यो, यहाँको सेनापति म नै हूँ । तिमी कसलाई उजुरी गर्छौ ?

यतिबेला दलहरुमा कार्यकर्ता छैनन् । सबै सेनापति । टीकारामहरुले उल्टै सेनापतिलाई भन्दैछन्, तिमी को हौ ?

बिधि र प्रकृयाबाटै काँग्रेसको नेतृत्वमा आएका थापा र शर्माहरु मूढ बलमा विश्वास गर्दैनन्, उनीहरु जाई लाग्ने कुरालाई ईन्कार गर्छन् । यद्यपि आफ्नै पार्टी सभापतिसंग पाखुरा सुर्किने नेविसंघ र तरुण दल त्यतिबेला कहाँ थिए, जतिबेला तत्कालीन सभापति देउवा घरभित्रै रक्ताम्य पारिएका थिए । संगठनको ध्वाँस लगाउनेहरुको हुती पनि देखियो ? र, साहस त भन्नै परेन । अव यी संगठनको काम आफ्नै कार्यकर्तालाई कुट्ने र पार्टी नेतृत्वको हुर्मत लिने बाहेक केही छैन् । महंगाई, भ्रष्टाचार र बेथितिसंग मितेरी साईनो गासिसकेका यी संगठनलाई विद्यार्थीका मुद्दा, शैक्षिक सुधार र नागरिकका पीडामा बोल्ने फुर्सद कहाँ ?
जसले जन्मायो, तिनै बुवाआमालाई चिन्दैन् भन्नेहरु कपुत हुन् । पुच्छरले शरीरलाई चुनौती दिएको पनि हेर्न मिल्ने रहेछ । बाँच्नु पर्दो रहेछ ।

डाईनोसर लोप भएको ईतिहास पढिरहेको पुस्तालाई काँग्रेसको ईतिहाससंग के को रुचि ? उसको वर्तमान देखिरहेको/भोगिरहेको युवा जेनजी विद्रोहपछि पनि सत्ता, शक्ति र नेतृत्वका लागि छिनाझप्टी गरिरहेको बर्गसंग कसरी आकर्षित र सकारात्मक हुन सक्छ ? पार्टी सम्हाल्छु भन्नेहरुलाई यत्ति त हेक्का छैन् । अनि तिनैले देश बनाउछौ भन्दा पत्याईदिनु पर्ने ? अभिभावकलाई प्रश्न गर्ने युवाका लागि पार्टीका नेता को नै हुन् र ?

शरीर, बजन र आयतनले आयु निर्धारण गर्दैन् । डाईनोसर साक्षी छ । त्यसका लागि प्रतिकूल परिस्थितिलाई आफू अनुकूल बनाउने क्षमता उसभित्र हुन जरुरी छ । ईतिहास, योगदान र सांगठिनक आयतनले पार्टीको अस्तित्व जोगिदैन्, २०८२ को प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन त्यसको ताजा उदाहरण हो । फेरि पनि पुराना दलका शीर्ष नेताहरुमा दम्भ के को हो ? भारुण्डो चराको नियति भोग्न आतुर हुन् भने भन्ने एउटै कुरा छ,–राम राम ।

मतादेशले रास्वपालाई सत्ताको बागडोर सुम्पिएको छ । अन्य दलहरुलाई पाँच वर्षमा सुध्रिने मौका । अवका पाँच वर्षमा उनीहरु सुध्रिन्छन् कि, सकिन्छन् ? त्यो उनीहरुको हातमा छ ।

नामका ठूला र आफूलाई लोकतन्त्रको हिमायती बताउने परम्परागत दलका नेताहरुका गतिबिधि, हर्कत र दम्भका कारण ती दल डाईनोसरको नियति भोग्ने दिशामा छन् । साथमा भएको डुंगा डुबाउदै गरेका उनीहरुको भाग्यमा त बदल्नलाई अर्को डुंगा मिल्ने छाट छैन् । बाँच्नु त परको कुरा हो ।

१० वर्षसम्म युद्धको मोर्चामा रहेको तत्कालिन नेकपा माओवादीलाई संवादका माध्यमबाट शान्ति प्रकृयामा ल्याएको भनेर गफ लाईरहने काँग्रेसका नेताहरु आपसमा चाही किन संवाद गर्दैनन् ?

साम्यवाद र समाजवादमा बाँडिने त्यो युगको अन्त्य भईसक्यो । न कसैलाई राजनीति ठेली पढ्ने फुर्सद छ । न त रुचि । त्यो युवा पंक्ति, जसको एउटै गुनासो छ, विकास किन भएन् ? सुशासन किन भएन ? रोजगारीका अवसरहरु कहिले सृजना हुन्छन् ?
आवश्यक शुल्क तिरेर पनि सेवा नपाउने बेथितिका विरुद्ध मतादेश दिएको युवाले न काँग्रेस हेरे, न कम्युनिष्ट । परीक्षण नै नभएको पार्टीलाई युवाले विश्वास गर्नुको पछाडिको कारण परम्परागत दलहरुको प्रतिको बितृष्णा मात्र थिएन, कम्तिमा नयाँ पार्टीले ‘सर्भिस डेलिभरी’मा सम्झौता गर्ने छैनन्, भन्ने भरोसा पनि मत मार्फत ‘व्यालेट’मा खसेको हो ।

काँग्रेस, कम्युनिष्ट, जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय पार्टीका पुराना र पाका नेताहरुले युवाहरुको मनोदशा, आकांक्षा र अपेक्षा बुझ्न सक्दैनन् । बुझ्न चाहदैनन् । त्यो देखिई सक्यो । चुनावमा जे भयो, यो त्यसैको नतिजा हो ।

पुराना दलहरु अव सक्किन बाँकी छ । रुपान्तरण हुने कि सक्किने ? बदलिने कि बद्ला लिने ? विचारमा खुलापन र नेतृत्वमा नयाँपन । यो समयको माग हो । समयको बेग समुन्द्रको छालजस्तै निर्दयी हुन्छ । कसैलाई गहिराईमा समाहित गर्छ । कसैलाई किनारामा उत्तानो पारिदिन्छ । मतादेशको छालले मुच्र्छनामा परेका दलहरुलाई आफू जीवित रहेको थाह पाउन आफैलाई चिमोठ्नु पर्ने अवस्था भाग्यले होईन, कर्मले मिलेको हो ।

कतिपयले भन्छन्, गगनले हतार गरे । गगनहरुले हस्तक्षेप गर्न ढिलो गरेकै कारण काँग्रेसको अवस्था यस्तो भएको हो सत्य स्वीकार्न ढिलो भईसक्यो । उमेर, ईतिहास र योगदान होईन, नयाँ पुस्ताले खोजेको परिणाम हो, त्यो परिणाम दिन सक्ने ल्याकत राख्ने गगनहरुको पुस्ता हो । गगनहरुले स्पेस लिन नसक्दा वा ढिलाई गर्दा उनकै पुस्ताका रवि र बालेनहरुको उदय भएको हो ।
गगन निर्विकल्प छैनन् । तर गगनको बिकल्प खोज्नेहरुले आफ्नो अनुहार ऐनामा हेरुन । के तिनको नेतृत्वले काँग्रेसको डुंगा पार लाग्ला ? गुमाएको जनविश्वास, सेलाएको उर्जा, छिन्नभिन्न भएको संगठन, हतोत्साही कार्यकर्ताको मनोवल फिर्ता आउला ? उनीहरुले आफैले आफैलाई प्रश्न गरुन ।

समन्वय, संवाद, सम्मान र सहअस्तित्व । पार्टी जोगाउन थापा पक्षधरले अंगिकार गर्नु पर्ने अनिवार्य शर्त हुन् । ईतिहास सधै दोहोरिदैन् । कलश रोज्ने दिशामा जादा देउवा पक्षसंग तत्काल केही थान सांसद त होलान्, त्यो बाटो गोरखा परिषदमा टुंगिन्छ । नजिरहरु निर्मम पनि हुन्छन् ।

आगोको अन्तिम अंशमा पनि पोल्ने गुण जीवित रहन्छ । त्यस्तै बरफको अन्तिम अंशमा चिसोपन रहीरहन्छ । काँग्रेसको आकार संसदमा कत्रो छ ? त्यो महत्वपूर्ण होईन, लोकतन्त्रप्रतिको निष्ठा, नागरिकका मौलिक हकप्रतिको अटुट सम्मान र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताप्रति उ अडिग छ कि छैन्, त्यसैले उसलाई शुन्यबाट सय हुने वा डाईनोसर झै सदाका लागि लोप हुने भन्ने कुराको निर्धारण गर्नेछ ।

आफूसंग असमहत हुनेहरुप्रति सहिष्णु हुनु काँग्रेसको लोकतान्त्रिक चरित्र हो । भलै, सत्तामा पुगेपछि काँग्रेस सद्दे रहेको विरलै क्षण छन् । तर फरक मत राख्नेहरुको बाँच्न र निर्भयतापूर्वक बोल्न पाउने अधिकारको रक्षाका निम्ति उभिनु उसको गुण हो । उसले यो गुण कठिन घडिमा जोगाईरहन सक्छ कि सक्दैन् ? काँग्रेस संशय र प्रश्नले घेरिएको छ ।

क्रियाशिल सदस्यको संख्याले काम नगरेको अवस्थामा नेताको संख्याले पार्टी जीवित राख्न सक्ने सोच्नु पाल्नु भ्रम हो । यो भ्रमबाट देउवा पक्ष मुक्त हुन जति ढिलाई गर्नेछन्, उनीहरुको राजनीतिक जीवन र पार्टीको आयुमा त्यति नै बढि क्षति हुने निश्चित छ ।
पतनको श्रृंखला शुरु भईसक्यो । प्रतिनिधि सभाको लज्जाजनक हारपछि काँग्रेस र एमालेको गठबन्धनमा रहेका प्रदेश सरकारहरु अन्तिम भोजमा जुटेका छन् । नियुक्ति, बजेटको दोहन र मनपरी तन्त्रले भन्छ, ‘हम तो सुध्रेंगे नही ।’

लगाम लगाउने केन्द्रीय नेतृत्व अचेत छ । मैमत्त छन्, प्रदेश सरकार । प्रदेशमा चुनावसम्म त आफ्नो साख जोगाउनु नि । त्यो भन्दा पहिले नै सक्किने भए ।

महाभारतको युद्ध सकिएपछि महारथी बर्बरिकलाई अर्जुन सोध्छन्, मैले लडेको कस्तो लाग्यो ?

कृष्णले युद्ध शुरु हुनु अघि छल गरेर शरीरबाट अलग गरेको टाउकोले महाभारत हेरेका बर्बरिक भन्छन्, तिमीले युद्ध लड्यौ र ? मैले त केवल कृष्ण मात्र देखे ।

रास्वपाको अवस्था त्यस्तै छ । युद्ध जितेको आत्मप्रशंसामा रमाईरहेका रविलाई कसैले नभने पनि पक्कै आत्मबोध हुनुपर्छ । मतदाताले चुनावमा केवल बालेन र घण्टी मात्र देखेका थिए ।

बाँकी उम्मेदवार, जसले जिते, तिनमा अभिमान नपलावस । चुनाव तिनको अनुहार र विज्ञताले जितेको होईन् । निर्वाचनमा विरलै यस्तो हुन्छ, जहाँ मतदाताले उम्मेदवार हेर्दैनन्, त्यसको नेतृत्व र चुनाव चिन्हलाई हेर्छन् । पहिले भोट खस्थ्यो । यस पटक मतदाताले खन्याए । मैयादेवीको ईतिहास एकपटक सबैले स्मरण गरुन् ।

यता काँग्रेसमा गगनको हार देखिरहेका उनका विरोधीहरुले टुप्पोमा बसेर फेद काटिरहेका त्यही पार्टीभित्रका कालिदासहरुका कुरा ठूला छन् । तर्कहरु सकिएपछि के हुन्छ ? एमाले हेरे पुग्छ ।

मूर्खहरुको झगडाले विनाश निम्त्याउछ । विद्धानहरु छुट्टिदा पनि राम्रो परिणाम दिन्छ । भनिन्छ, अक्सफोर्ड छोडेर निस्किएका विद्धानहरुले क्याम्ब्रिज जन्माए ।

विश्वकै सबैभन्दा पुरानो ख्यातिप्राप्त अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी(सन्,१०९६) जन्मिएको ११३ वर्षपछि क्याम्ब्रिज युनिभर्सिटी(१२०९) स्थापना भयो ।

राष्ट्रको सेवा गर्ने नाममा परिवारिक सदस्य जोडेर खोलिएका एनजिओभन्दा गाउँका क्लवहरु बरु बढि समावेशी र खुला छन् । नेपालका परम्परागत दलहरुको सांगठिनक ढाँचा त क्लव जत्तिको समावेशी छैन् । जसको क्रियाशिल तथा संगठित सदस्यता सबैका लागि कहिल्यै खुला भएन् । सदस्य बन्न ईच्छुकले कहिल्यै सदस्यता पाएन् । बरु त्यो सदस्यता के हो भन्ने थाह नपाएकाहरुको नाम त्यो सूचीमा समावेश गरियो । गाउँ, नगर, जिल्ला, प्रदेश हुदै केन्द्रमा कसलाई जिताउने त्यही उद्देश्यले वितरण गरिएको क्रियाशिल सदस्यको जगमा उभिएको पार्टीको हालत के भयो ? चुनावमा तासको घर झै ढल्दा पनि नचेत्नेहरुबाट के अपेक्षा गरिरहनु ?

त्यस्ता सदस्यताका भरमा पार्टी कब्जा गर्न सकिन्छ । चुनाव जित्न सकिदैन् । प्रष्ट भईसक्यो । क्रियाशिल सदस्य भनेको पार्टीको सेना हो । र, सभापति पार्टीको सेनापति । युद्धमा विपक्षीलाई साथ दिने सेना र चुनावमा विपक्षी उम्मेदवारलाई भोट दिने क्रियाशिल सदस्य उस्तै हुन् । गद्दारहरुको सर्दार बन्नुभन्दा एउटा क्लवको अध्यक्ष हुनुको आत्मगौरव बेग्लै हुन्छ । पार्टीलाई क्लव होईन, एनजिओ बनाए । यतिबेला जे रमिता चलिरहेको छ, यो त हुनु नै थियो ।

पाँच वर्ष लामो उडानमा रहेको जहाजका दुई पाईलट हुन्, बालेन र रवि लामिछाने । त्यो जहाजभित्र देश छ । जनता छन् । र छ, जनताको भाग्य र भविश्य । कथं कदाचित दुई पाईलटबीच मनमुटाव उत्पन्न भएमा उनीहरु दुई जना त जोगिने छैनन् । देश नै दुर्घटनामा पर्नेछ । त्यस्तो मूर्खता उनीहरुले गर्ने छैनन्, अहिलेलाई यत्ति कामना गरौ ।