नयाँसंग जोडिएको देशको भाग्य र भविश्य

मेरा बा डोटीको दुर्गम सायलबाट २२ दिनमा ब्रह्मदेवबाट नून तेल लिएर फर्किन्थे । सामल लिन ब्रह्मदेव जानेहरुको भीडको विदाईमा गाउँ उर्लिन्थ्यो । र, त्यो भीडलाई रुदै बिदाई गर्नेहरुका आँखा उनीहरु नफर्किदासम्म बाटो कुरिरहन्थे ।

५० को दशकसम्म सेती र कर्णालीमा चल्ने फेरी हटेको धेरै भएको छैन् । मेरो पुस्ता फेरी तरेको अनुभवसंगै हुर्किएको हो ।

परदेशमा मृत्यु भएको ‘बैकान’को खवर छ महिनापछि पुग्ने त्यो युग यही सुदूरको पहाडले बेहोरेको हो । दाहसंस्कार गर्न नपाएका बैकानको किरिया छ महिनापछि गर्नुपर्ने भाग्य लिएर बाँचेको सुदूरको भूगोलको व्यथा तारानाथ शर्माले बैकिनीका आँशुमा रुदो छ बयालपाटामा उहिल्यै लेखेका थिए ।

बिच्छेद भईरहने आवा र भिस्याटको नेटवर्कसंग जनताले कहिल्यै गुनासो गरेनन् । ६० को दशकपछि विकट भूगोल फाईभजी नेटवर्कको तिव्रगतिको ईन्टरनेटसंग जोडियो । एकछिन नेटवर्क जादा टेलिकमको गुनासो मन्त्रीसम्म पुगीसक्छ ।
साहु खर्कमा खीर खाएको फोटो तत्काल सामाजिक सञ्जालमा पोष्ट गर्ने अवस्था तिनै नेताहरुले बनाएका हुन्, जसले देश बिगारेको आरोप खेप्दै आएका छन् ।

दुई दिनमा सुदूरपश्चिमका नौ जिल्ला घुमेर कर्णालीको पुलबाट सरर अघि बढेको गाडी दैलेखमा पुग्यो, फेरि तिनैको गुनासो, नेताले ३५ वर्षसम्म के गरे ?

३५ वर्ष अघि सुदूर पहाडले के भोग्थ्यो ? अहिले बिरामी हुदा नजिकै अस्पताल छ । त्यो अस्पतालसम्म पुग्ने बाटो छ । र, त्यहाँ पु¥याउने एम्बुलेन्स छ । यो संभव कसले बनायो ? तिनै नेताले । सायद यस्तो भन्नेहरु गाली खान्छन्, यतिबेला ।

विद्यार्थी हुन् कि ओखतीका लागि काठमाण्डौं जानेहरु हुन्, सुदूरपश्चिमेलीहरु ५० को दशकसम्म हरेक साँझ बानेश्वरको चौकमा भेला हुन्थे, चिनेको कोही त भेटिएला भन्ने आशमा ।

धेरै पछि निर्धक्क भएर टुडिखेलमा डेउडा घन्किन थाल्यो । सुदूरपश्चिम घर बताउन हिच्किचाउने त्यो हिनताबोधबाट मुक्त भएको धेरै भएको छैन् । सगर्व सुदूरपश्चिमेली हूँ भन्ने अवस्था त्यही प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापनापछि बनेको हो । हो, त्यो अवस्था तिनै नेताहरुले बनाएका हुन्, जो यतिबेला गाली खाईरहेका छन् ।

रेडियो नेपालमा रेकर्ड भएको परिमल स्नेहीको डेउडा वर्षौसम्म दब्यो, दवाईयो । नन्दकृष्ण जोशीको ‘गलबन्दीमा रातो धागो’ र नरेन्द्रराज रेग्मीको ‘चैर मुसी चैर’लाई काठमाण्डौंले सुन्न जरुरी नै ठानेन् । चक्र बमहरुले डेउडामा आधुनिकता फ्युजन गरेपछि ‘भन साली तेरी दिदी काँ छ’ काठमाण्डौंले गुनगुनाउन थालेको हो ।

३५ वर्षमा १० वर्ष युद्धमा ज्यान जोगाउन हम्मेहम्मे भयो । लुकेर बिताएका ती १० वर्ष र सत्तामा नभएका १५ वर्षको भारी पनि तिनै नेताहरुले चुपचाप बोके ।

धनगढीबाट दुई दिनमा पुगिने चिसापानी पुग्न यतिबेला दुई घण्टा लाग्दैन् । गाली गर्नेहरुले भन्छन्, ३५ वर्षमा नेताहरुले के गरे ?
हो, प्रजातन्त्रपछि देश जुन गतिमा अघि बढ्नुपथ्र्यो, बढ्न सकेन् । जुन गतिमा विकास हुनुपथ्र्यो, हुन सकेन् । तर केही भएन त ? टुकी र झरोमा बाँचेको देशले लोडसेडिङबाट मुक्ति त्यही ३५ वर्षमा पाएको कुरा हामीले बिर्सियौ ? कि पुरानाले गरेको कुरा सम्झिन आवश्यक नै ठानेनौ ?

नेतालाई गाली गर्न मिल्ने यो व्यवस्था तिनै नेताले ल्याएका हुन् । निर्भयतापूर्वक आफ्ना कुरा राख्न पाउन र सत्तालाई प्रश्न गर्न मिल्ने अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता तिनै नेताहरुको लामो संघर्ष र जेलनेलबाट प्राप्त भएको हो । अझ आफ्नै देशभित्र पास चाहिने त्यो १० वर्षे युद्धबाट मुलुकलाई शान्ति प्रकृयामा तिनै नेताहरुले लगेका हुन् । जसले युद्ध भोगेन, उसलाई शान्ति प्रकृयाको महत्व र त्यसमा नेताहरुको योगदान थाह हुने कुरै भएन् ।

हो, ३५ वर्षमा देशमा विकासभन्दा बढि भ्रष्टाचार भयो । नातावाद र कृपावाद हावी भयो । देश बिधि र पद्धतिले चल्न छोड्यो । भनसुन र पहुँचबाट देश चल्यो । रोजगारीका अवसर आवश्यकताभन्दा न्यून संख्यामा सृजना भए । जसका कारण पलायन बढ्यो ।
यसैबिच हामीले आशा कम । निराशा बढि । प्रेम कम । घृणा बढि । सद्भाव कम । द्वन्द्व बढि फैलायौं ।

साम्प्रदायीकता । भेगीय भावना । जातीय संकिर्णता । र, नश्लिय चिन्तन हामी भित्र हावी भयो ।

देश सिंगै छ । सुगौली सन्धीले खुम्च्याएको भूगोलबाट पनि हामीले लिम्पियाधुरा गुमायौ । हाम्रो नाभी, कुटी हामीसंगै छैन । तर हामीसंगै भएको मधेशलाई हामीसंग जोड्न नसकेको सत्य हो । बाजुराको बिछ्या र रुगीनले नागरिकता बाहेक केही पाएन् । न ओखती । न जीवन ।

दार्चुलाको बिकट छाङरु हामीसंगै छ । तर उसको निर्भरता हामीभन्दा बढि भारतको गब्र्याङ र चिनको ताम्लाकोटसंग बढि किन भयो ? भूगोल खोज्ने राष्ट्रवादले पीडा बुझेन । हिउँदमा सदरमुकाम खंलगामा झर्ने छाङरु र तिंकरको काठमाण्डौंसंगको सम्बन्ध सधै चिसो रह्यो । देहरादून र कालापानीसंग उसको न्यानो सम्बन्ध किन रहन गयो ? त्यो सोधीखोजी गर्ने फुर्सद नभएको काठमाण्डौंको राष्ट्रवाद कालापानी र लिम्पियाधुरालाई लिएर चुनावी नारा बनिरह्यो ।

साम्यवाद, समाज र माओवादीको भेउ थाह नपाएर काँग्रेस र कम्युनिष्ट भएका सोझा जनताहरुको राज्यप्रतिको गुनासो माओवादी भएर बिष्फोट भएको धेरै वर्ष भएको छैन् । भदौको जेनजी विद्रोह त्यही गुनासोको ज्वाला थियो ।

सकारात्मक कुराको प्रशंसा गर्न कञ्जुस्याई ग¥यौ । नकारात्मक कुरा बढाईचढाई गरी पुरानालाई दुत्कारी रह्यौ ।

राजाको पालामा भएका राम्रा कुराको चर्चा नै भएन् ? किनकी राजतन्त्र फाल्नु थियो । कमजोरी र दुर्वल पक्षलाई अघि सारेर आन्दोलनहरु भए । राजतन्त्र फालियो । प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापनापछि भएका राम्रा कुराहरु त्यसैगरी दवाईए । संसारसंग नेपाल २०४७ पछि जोडिएको हो । आर्थिक उदारीकरणले नै मुलुकमा निजी क्षेत्र फष्टाएको हो । देशभित्र रोजगारीका पर्याप्त अवसर सृजना नहुदा खाडी जानु पर्ने बाध्यता त्यो युगको कमजोरी पक्कै हो । संसारभरी आज नेपालीहरु आफ्नो सीप, ज्ञान, अनुभव बेचिरहेका छन्, त्यो त्यही युगको देन हो ।

नेपालीहरु क्षमाशील छन् । दयालु छन् । उसभित्र मानवीय संवदेना खाँदिएको छ । ‘फरगीभ’ र ‘फरगेट’ उसको जीनमा छ । राणा शासन फालेर उसैलाई सत्ताको चाँभी सुम्पिने उदारताले देखाउछ, नेल्सन मण्डेला उहिल्यै जन्माएको हो, यो देशले ।
आफैलाई कुट्ने र काट्नेलाई भोट हालेर जिताउनुले नेपालीभित्र ‘फरगीभ’ र ‘फरगेट’ को त्यो गुण जीवित रहेको देखाएको थियो । अशान्ति र बिग्रहबाट देशलाई जोगाएर अक्षुण बनाईरहने नेपालीको यही गुण हो ।

एक समय यस्तो थियो, टेलिफोनको एक लाईनका लागि वर्षौ कुर्नुपथ्र्यो । लामो पर्खाईपछि घरमा एक लाईन टेलिफोन जडान गर्दा मिल्ने खुशी युद्ध जितेभन्दा कम हुन्थेन् । त्यो खुशी दिने टेलिफोन कतिपयलाई अव सम्झना पनि छैन् । त्यसको आवश्यकता र महत्व एकै पटक फाईभजी नेटवर्क प्रयोग गर्नेहरुलाई थाह हुने कुरै भएन् ।

समयले नेताहरुलाई टेलिफोन जस्तै बनायो ।

देशमा रोजगारी सृजना भएन भनेर आक्रोश पोख्नेहरुले बिनोद चौधरी र मिन बहादुर गुरुङलाई लखेट्दै छन् । हामी भने तिनैले बनाउने कुरा पत्याउन हामी अभिशप्त छौ ।

संसारभरी चाउचाउ उद्योग खोल्ने बिनोद चौधरी हार्ने । अनि अरुसंग चन्दा मागेर चाउचाउ बाड्नेहरु जित्ने देशमा मतदाताको बिबेकमाथि के प्रश्न गर्नु ? जनमतको सम्मान गर्नु बाहेक अर्को बिकल्प कसैसंग छैन् ।

यद्दपि प्रश्न रुचाए पनि नरुचाएपनि शासकलाई गर्र्नु प्रतिपक्ष दल र नागरिकको दायित्व हो । प्रश्नमाथि निषेध गरिएको समाजले मण्डेला होईन ईदी अमिन जन्माउछ । मुसोलोनी र गद्दाफी जन्माउछ ।

नेताहरुले देश बिगारे भन्नेहरु जति यस पटक संसदमा छन् । अनि देश बिगारेको आरोप लागेका नेताहरु भने बाहिर । आशा गरौं, पाँच वर्षमा देश बन्नेछ । अव परीक्षण हुन बाँकी कोही रहेनन्, कलाकार, पत्रकार, ईञ्जिनियर, डाक्टर, वकिल, प्राध्यापक, सामाजिक अभियन्ता । गाली खानेहरु संसद बाहिर । गाली गर्नेहरु संसद भित्र । अव सबै नेता । न कोही पत्रकार रहे । न कलाकार । न डाक्टर ।

बहुमत भएन, त्यसैले काम गर्न पाएनौ भन्ने छुट पनि अव कसैलाई छैन् । विगतका नेताहरुले गरेको गल्ती गर्ने छुट नयाँलाई छैन् । देश गाली वा आरोपले बन्दैन् । देश विकासका लागि खाका चाहिन्छ । त्यो खाका पुरा गर्न बजेट र ईच्छाशक्ति चाहिन्छ ।
देश बनाउने र नागरिकको भाग्य बदल्ने दुर्लभ अवसर बालेनको नेतृत्वमा रास्वपाले पाएको छ । आशा गरौ, बालेनले यो अवसर खेर फाल्ने छैनन् । हो, उनीसंग देशको भाग्य र भविश्य दुबै जोडिएको छ ।

समय फर्केर त आउदैन । तर नियतिले अनुहार र युग हेर्दैन् । त्यो जो सुकैको भाग्यमा खग्रास बनेर आउन सक्छ ।

आशा गरौ, अहिलेका नेताहरु टेलिफोन बन्ने छैनन् ।