उतारचढाव छिचोल्दै किन अचाक्ली महँगियो सुन ?

काठमाडौं । पछिल्लो एक वर्षयता सुनको मूल्य घट्नेभन्दा प्रायः बढ्ने प्रवृत्ति छ । तर, दुई सातायता (माघ १५ र १६) दिनमै साढे २० हजार रुपैयाँले बढ्ने र घट्ने हुँदा सुनको मूल्य अस्थिर रह्यो ।

माघ १५ गते एकैदिन तोलामा साढे २० हजारले बढेर सुनको मूल्य हालसम्मकै उच्च तीन लाख ३९ हजार ३०० रुपैयाँ पुग्यो । तर, त्यसको भोलिपल्ट शुक्रबार (माघ १६) तोलामा साढे २० हजारले नै घटेर तीन लाख १८ हजार ८०० रुपैयाँ कायम भयो ।

आइतबार (माघ १८) सुनको मूल्य तोलामा १८ हजार ८०० ले घटेर तीन लाख रुपैयाँमा ओर्लियो । सोमबार (माघ १९) पनि सुनको मूल्य घटेर तोलाको दुई लाख ८६ हजार ६०० रुपैयाँमा किनबेच गरियो । मंगलबार (माघ २०) सुनको मूल्य तोलामा तीन हजार ७०० ले बढेर दुई लाख ९० हजार ३०० रुपैयाँ कायम भयो । त्यस्तै बुधबार (माघ २१) मा पनि तोलामा १४ हजार ४०० रुपैयाँले बढेर तीन लाख चार हजार ७०० रुपैयाँ कायम भएको छ ।

तुलनात्मक रूपमा नेपाली बजारमा सुनको मूल्य आन्तरिक नभई अन्तर्राष्ट्रिय कारणले बढेको व्यवसायी बताउँछन् । सुनको मूल्य दैनिक ठूलो आकारमा वृद्धि हुनुको मुख्य कारण अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक गतिविधि र विश्वका धनाढ्यले यसमा लगानी गर्नु रहेको नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघका अध्यक्ष अर्जुन रसाइलीको भनाइ छ ।

रसाइलीका अनुसार, अमेरिकामा राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ब्याजदर अझै घटाउने संकेत गरेका कारण विश्वबजारमा सुनको मूल्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव परेको हो । “विश्वभरका धनाढ्य व्यक्तिहरूले क्रिप्टोकरेन्सीजस्ता विदेशी मुद्राहरूको सट्टा सुन किनेर स्टक (भण्डारण) गर्ने योजना बनाएकाले पनि मूल्यमा अचानक वृद्धि आएको हो,” अध्यक्ष रसाइलीले भने, “विश्वका ठूला लगानीकर्ता र धनाढ्यहरूले सुरक्षित लगानीका रूपमा सुनलाई रोज्दै ठूलो परिमाणमा खरिद गर्न थालेकाले बजारमा यसको माग र मूल्य दुवै बढेको हो ।”

हाल उच्च मूल्यवृद्धिका कारण देशमा सुनको माग घटेर बजार सुस्त भएको नेपाल सुनचाँदी व्यवसाय महासंघका वरिष्ठ उपाध्यक्ष दियशरत्न शाक्य बताउँछन् । यति बेला किन्नेभन्दा पनि आफूसँग भएको सुन बेच्न चाहने ग्राहकको संख्या बढी रहेको उनले उल्लेख गरे । “धेरैजसो उपभोक्ताहरू पुराना बिलहरू लिएर आफ्नो सामानको कति पैसा आउँछ भनी सोधपुछ गर्न आउने गरेका छन्,” उनले भने ।

मूल्य बढ्यो, तर नेपाली बजार सुस्तायो

पछिल्लो समय सुनको मूल्यवृद्धिसँगै नेपाली बजारमा यसको कारोबारमा प्रत्यक्ष असर परेको छ । मूल्य बढेका कारण सुनको माग र कारोबारमा पहिलेको तुलनामा मन्दी आएको व्यवसायी बताउँछन् ।

सुन आयात गर्ने अधिकार वाणिज्य बैंकहरूलाई हुन्छ । हाल दैनिक २५ किलोसम्म सुन आयात गर्न पाइने व्यवस्था छ । सुन व्यवसायीको छाता संगठनको सिफारिसमा व्यापारीले खरिद गर्छन् । यसको सहजीकरण वाणिज्य बैंकहरूको छाता संगठन नेपाल बैंकर्स संघले गर्छ ।

मूल्य हालसम्मकै उच्च भएको दिन (माघ १५) देशभित्रको ‘बैंकिङ प्रणाली’मा ६७ किलो सुन रहेको संघका अध्यक्ष अनिल शर्माले जानकारी दिए । त्यसको अघिल्लो साता प्रणालीमा १२० किलो सुन थियो ।

व्यवसायीका अनुसार, हाल समग्र सुन कारोबार सुस्त छ । सुनको व्यापार हुने खासै सिजन नभएकाले पनि कारोबारमा कमी आएको व्यवसायी बताउँछन् ।

चाँदीमा बढ्यो आकर्षण

माघ १५ गते चाँदीको मूल्य तोलामा २०५ ले बढेर सात हजार ५०५ रुपैयाँ पुगेको थियो । त्यसको अघिल्लो दिन अर्थात् माघ १४ गते चाँदी प्रतितोला सात हजार ३०० रुपैयाँमा खरिद–बिक्री भएको थियो । माघ २० गते चाँदीको मूल्य तोलाको पाँच हजार ३३५ रुपैयाँ कायम भयो ।

सुनको मूल्य अत्यधिक बढेपछि चाँदी किन्न ग्राहक आकर्षित देखिए । सुनको मूल्य अकासिएसँगै ग्राहक चाँदीतर्फ आकर्षित भएका व्यवसायीसमेत रहेका महासंघका वरिष्ठ उपाध्यक्ष शाक्य बताउँछन् ।

उनका अनुसार, गत वर्षको तुलनामा चाँदीको मूल्यमा पनि वृद्धि भइरहेको छ । नेपालीहरूको क्रयशक्तिभित्रै पर्ने भएकाले फाइदाका लागि चाँदीमा लगानी गर्नेको संख्या बढेको शाक्यको भनाइ छ ।

सुनको तुलनामा चाँदीको माग उच्च रहेको सुन व्यवसायीसमेत रहेका महासंघका वरिष्ठ उपाध्यक्ष शाक्य स्वीकार्छन् । तर, यसैबीच चाँदीमा ‘कृत्रिम अभाव’ भएको गुनासो पनि सुनिन थालेको छ ।

व्यवसायीले आफूसँग भएको सामान लुकाएर अभाव सिर्जना नगरेको शाक्यको दाबी छ । उनले आपूर्ति सहज नहुँदा माग धान्न कठिन भएको चाहिँ स्पष्ट पारे । यो कृत्रिम अभाव नभई आयातमा देखिएको समस्या रहेको उनको तर्क छ । उनका अनुसार नेपालले चाँदी आयात गर्ने मुख्य स्थान दुबई हो । यद्यपि, त्यहाँका आपूर्तिकर्ताले पहिलो प्राथमिकता भारतीय व्यापारीलाई दिने गरेका छन् ।

“भारतको अर्डर ठूलो हुने र नेपालको अर्डर थोरै हुने भएकाले नेपाली व्यवसायीले सहजै चाँदी पाउन नसकेको बुझिएको छ,” शाक्यले बाह्रखरीसँग भने, “चाँदीको माग बढ्नुको मुख्य कारण यसलाई लगानी र सम्पत्तिका रूपमा राख्ने प्रवृत्ति नै हो ।”

सुन आयातमा निश्चित प्रणाली र कोटा तोकिए पनि चाँदीको हकमा बैंक र व्यवसायी (फर्म) दुवैले तोकिएको सीमाभित्र रही आयात गर्न पाउने व्यवस्था छ । “सुनको तुलनामा अहिले चाँदीको माग बढी छ । कारोबारमा पनि केही वृद्धि देखिएको छ । चाँदीको माग बढ्दा बजारमा केही संकट देखिएको हुन सक्छ । तैपनि, बैंक र व्यवसायी दुवैलाई आयात अनुमति भएकाले आपूर्ति व्यवस्थापन गर्न सकिने अवस्था छ,” एक व्यवसायीले बताए ।

६ महिनामा साढे १९ अर्बको आयात

भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार चालु आ.व. ०८२/८३ को ६ महिनासम्म नेपालमा १९ अर्ब ६७ करोड १० लाख रुपैयाँबराबरको सुन आयात भएको छ । यो गत आ.व.को सोही अवधिको तुलनामा १९३.१३ प्रतिशतले बढी हो । गत आ.व.को ६ महिनामा ६ अर्ब ७१ करोड ६ लाख रुपैयाँको सुन आयात भएको थियो ।

नेपालको कुल आयातमा सुनको हिस्सा २.१ प्रतिशत छ । पछिल्लो प्रवृत्ति हेर्दा सुन आयात परिमाणमा भन्दा रकममा वृद्धि भएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमै सुनको मूल्य बढेकाले महँगोमा खरिद गर्दा आयातको रकम बढी देखिएको व्यवसायीहरू बताउँछन् ।

कुन देशसँग कति छ सुन सञ्चिति ?

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुन सञ्चिति (गोल्ड रिजर्भ)को आकार पनि बढ्दै छ । सन् २०२५ सेप्टेम्बरसम्म विश्वका विभिन्न देशले आफ्नो आर्थिक स्थिरताका लागि सुन भण्डारणलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् ।

अधिकांश विकसित राष्ट्रहरूले सुन भण्डारलाई स्थिर राखेका छन् भने चीन र टर्कीजस्ता अर्थतन्त्रले आफ्नो भण्डारमा थप लगानी पनि गरिरहेकै छन् । विश्वव्यापी आर्थिक अनिश्चितताबीच सुन अझै पनि सुरक्षित सम्पत्तिका रूपमा पहिलो रोजाइमा पर्दै आइरहेको देखिन्छ ।

‘ग्लोबल सोभरेन गोल्ड रिजर्भ्स’को रिपोर्ट अनुसार शीर्ष १० राष्ट्रहरूको सूचीमा अमेरिकाले सबैभन्दा बढी सुन राखेको छ । यस्तै, केही एसियाली मुलुकले पनि आफ्नो भण्डारमा सुन थपेका छन् ।

ट्रेडिङ इकोनोमिक्सको तथ्यांकलाई हेर्दा पनि सबैभन्दा बढी सुन खरीद गरेर भण्डारण अर्थात् सञ्चिति गर्ने मुलुक अमेरिका रहेको देखिन्छ । तथ्यांकअनुसार अमेरिकासँग अहिले आठ हजार १३३ टन सुन भण्डारण छ ।

यसैगरी, युरोपेली अर्थतन्त्रहरूमा जर्मनले तीन हजार ३५० टन, इटालीले दुई हजार ४५२ टन र फ्रान्सले दुई हजार ४३७ टन सुन भण्डारण गरेका छन् । पाँचौँ नम्बरमा रहेको रुससँग दुई हजार ३३० टन सुनर सञ्चिति रहेको ट्रेडिङ इकोनोमिक्सको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।

एसियामा चीनले आफ्नो सुनको भण्डारलाई आक्रामक रूपमा बढाउँदै लगेको देखिन्छ । चीनको भण्डार २ हजार २९९ टनबाट बढेर २ हजार ३०४ टन पुगेको छ । त्यसैगरी टर्कीले पनि आफ्नो सञ्चिति ६३५ टनबाट बढाएर ६४१ टन पुर्‍याएको छ । दक्षिण एसियाली मुलुक भारत भने ८८० टनको स्थिर भण्डारका साथ यस सूचीको अग्रस्थानमा रहेको छ ।

यता केही साना र उदीयमान अर्थतन्त्रहरूले पनि आफ्नो सुनको भण्डारमा उल्लेखनीय वृद्धि गरेको देखिन्छ । जसमा काजाकिस्तानले आफ्नो भण्डार ३०६ टनबाट बढाएर ३२४ टन पुर्‍याएको छ । यस्तै, ब्राजिलको सञ्चिति १३० टनबाट बढेर १४५ टन पुगेको छ । चेक गणतन्त्रले पनि ६१.९५ टनबाट ६६.८४ टनमा वृद्धि गरेको छ । अफ्रिकी मुलुक घानाले आफ्नो भण्डार ३२.९९ टनबाट बढाएर ३७.०६ टन पुर्‍याएको छ ।

यद्यपि, सबै राष्ट्रहरूले सुन थपेका भने छैनन् । उज्बेकिस्तानको भण्डार ३६५ टनबाट घटेर ३६१ टनमा खुम्चिएको छ । संयुक्त अरब इमिरेट्स (दुबई) मा पनि ७४.६ टनबाट झरेर ७४.४ टन कायम भएको छ । त्यस्तै, बोलिभियाको सुन भण्डारमा पनि सामान्य कमी आएको छ ।

ट्रेडिङ इकोनोमिक्सको सूचीमा नेपालले सन् २०२४ सम्ममा करिब ८ टन सुन भण्डारण गरेको उल्लेख छ । यस्तै छिमेकी राष्ट्र चीन (२३०६ टन) र भारतको (८८० टन) ठूलो भण्डारले क्षेत्रीय आर्थिक सन्तुलनमा सुनको महत्त्व बढेको अनुमान गर्न सकिन्छ । पाकिस्तान ६४.७६ टन र बंगलादेश १४.२८ टनको भण्डारका साथ स्थिर देखिएका छन् ।

समग्रमा, विश्वका प्रमुख अर्थतन्त्रहरूले मुद्रास्फीति र आर्थिक अनिश्चितताका बीच पनि सुनलाई एक भरपर्दो सम्पत्तिको रूपमा सञ्चित गरिरहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्यमा उतारचढाव

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्यमा तीव्र गतिमा उतारचढाव भएको देखिन्छ । ०८२ माघ १५ (जनवरी २९) मा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको औसत मूल्य प्रति औंस ५ हजार ५ सय अमेरीकि डलर रहेको यूएसए गोल्डको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।

जबकी करिब ३१ वर्षअघि सन् १९९५ मा सुनको औसत मूल्य प्रतिऔंस ३८७ डलर रहेको यूएसए गोल्डले जनाएको छ । त्यसपछि केही वर्ष लगातार घट्दै २००१ मा २७१.०४ डलरमा झर्‍यो । यो ५–६ वर्षको अन्तरमा सुनको मूल्य करिब ३० प्रतिशत कमी रह्यो ।

सन् १९९५ देखि २०२४ सम्म सुन र चाँदी दुवैको मूल्यले दीर्घकालीन उकालो लिएको देखिन्छ । सुनको मूल्य करिब ६ गुणा बढ्दा र चाँदीको मूल्य करिब ५ गुणा बढेको देखिन्छ । मूल्यवृद्धिको प्रमुख चरणहरू सन् २००६–२०११ र सन् २०२०–२०२४ मा देखिन्छ । विश्व आर्थिक अनिश्चितता र सुरक्षित सम्पत्तिप्रतिको आकर्षणले सुनमा लगानी बढ्दै गएको व्यवसायीहरू बताउँछन् ।

सन् २००२ पछि सुनको मूल्य निरन्तर वृद्धि हुँदै २०११ सम्मको अवधिमा प्रतिऔंस १,५७२.३५ डलर पुग्यो । यो इतिहासकै उच्च वृद्धिदर (+२८.४%) मध्ये एक थियो । यसपछि सन् २०१३ देखि २०१५ सम्म पुनः घट्ने क्रममा सुनको मूल्य प्रतिऔंस १,१६० डलरसम्म घट्यो ।

तर, सन् २०१६ पछि सुन पुनः स्थिर रूपमा बढ्दै सन् २०२० मा विश्वव्यापी महामारी र आर्थिक अनिश्चितताका कारण प्रतिऔंस १,७७१.९६ (+२७.२%) डलर पुग्यो । यसपछि सन् २०२४ मा सुनको मूल्य प्रतिऔंस २,४०८.०८ डलर पुगेको छ । यो सन् २०२३ को तुलनामा २३.९% बढी हो । यसरी ३० वर्षको अवधिमा सुनको औसत मूल्य करिब ६ गुणा बढेको देखिन्छ ।

यता चाँदीको मूल्य सन् १९९५मा प्रतिऔंस ५.२० डलर थियो । १९९७–२००१ बीच घट्दै प्रतिऔंस ४.३७ (-११.७%) डलरसम्म पुगेको देखिन्छ । २००४ देखि तीव्र वृद्धि सुरु भई २०११ मा चाँदीको मूल्य प्रतिऔंस ३५.१२ डलर (+७३.९%) पुग्यो, जुन इतिहासकै उच्च दर थियो ।

यस्तै, सन् २०१२ देखि २०१५ सम्म पुनः तीव्र गिरावट भएर प्रतिऔंस १५.६८ डलरमा झर्‍यो (लगभग ५०% घट्यो) । तर, सन् २०२० मा महामारीपछि चाँदीको मूल्य पुनः बढ्दै २०२१ मा प्रतिऔंस २५.१४ डलर (+२२.४%), र २०२४ मा प्रतिऔंस २८.८७ डलर (+२१.६%) पुगेको थियो ।