सुदूरपश्चिममा माटोको अवस्था बिग्रँदै , संरक्षणमा जोड

 यशोदा शर्मा,

कैलाली । सुदूरपश्चिममा माटोको अवस्था बिग्रँदै गइरहेको विज्ञहरूले बताएका छन्।

रेडक्रस सोसाइटिको आयोजनामा धनगढीमा माटो संरक्षण तथा स्वास्थ्य सुधार सम्बन्धी एक दिवसीय प्रादेशिक कार्यशाला गोष्ठीमा सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञहरूले माटोको वर्तमान अवस्था कमजोर रहेको हुँदा यसको संरक्षणमा विशेष जोड दिनुपर्ने बताएका छन्।
भूमि व्यवस्था कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयका निर्देशक प्रकाश पन्तले प्रस्तुत गरेको तथ्याङ्कअनुसार माटोमा सामान्यतया प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा २.५ प्रतिशत देखि ५५ सम्म हुनुलाई राम्रो मानिन्छ । तर सुदूरपश्चिमको औसत प्राङ्गारिक पदार्थको अवस्था १.५ देखि १.९ सम्म छ। त्यस्तै कैलालीमा माटोको प्राङ्गारिक पदार्थको अवस्था १.७ ५ देखि १।२५ मात्र रहेको देखिन्छ। यसमा हेर्दा प्रदेशको औसत नै कम छ र त्यसमा पनि कैलाली जिल्लाको अवस्था झन् कमजोर रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ ।
वर्तमान मानवीय गतिविधिहरू,माटोमा अत्यधिक मात्रामा विषादी, रासायनिक मल र ठुला मेसिनहरूको प्रयोग गरी खेती गर्दा माटोको अवस्था दिनहुँ बिग्रँदै गइरहेको छ
माटो बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिए पनि त्यसमा हुने अर्बौँ सूक्ष्म जीवहरूले माटो र बिरुवाका लागि महत्त्वपूर्ण कामहरू गर्ने उनले बताए ।  “जीवहरुले नै माटोलाई जीवित बनाउँछ र जीवित माटोले नै हामीलाई उत्पादन दिन्छ।”  उनले भने, माटोले जीवन सिर्जना गर्छ, माटो आमाको पनि आमा हो। ”
बिरुवा र माटोमा हुने सूक्ष्म जीवाणुको सम्बन्ध निकै घनिष्ठ हुने उनले भनाइ छ माटोको संरचना सुधारमा मानवीय क्रियाकलाप नभई सूक्ष्म जीवहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुने गरेको उनले जानकारी दिए।
सूक्ष्म जीवाणुहरूले माटोमा रासायनिक सन्तुलन कायम राख्ने प्रदूषण कम गर्ने,माटोलाई स्वच्छ राख्ने हुँदा खेतीको मुटु भनेकै सूक्ष्म जीवाणु भएको पन्त बताउँछन्।
माटो संरक्षणका लागि सूक्ष्म जीवाणुको संरक्षण र संवर्द्धन महत्त्वपूर्ण भएकाले खेतीमा मिश्रित बाली लगाउने, प्रशस्त प्राङ्गारिक पदार्थको प्रयोग गर्ने, रासायनिक विषादी तथा मल निरुत्साहित गर्नुपर्ने, वर्षभरि नै खेती गर्दा माटोको तापक्रम कम हुने जीवाणुहरूको वृद्धि हुने हुँदा जमिन बाझो नराख्ने, माटोलाई कम खनजोत गर्नु गर्ने पद्धति लागू गर्नुपर्ने र रोग किरा नियन्त्रणका लागि वनस्पतिक विषादीको प्रयोग गर्नुपर्ने जस्ता उपाय अपनाउनुपर्ने उनको सुझाव छ ।
यस्तै खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण कार्यालयका प्रमुख हरिराम प्रधानले विषादी युक्त वस्तुहरूका कारण तत्काल असर नदेखिए पनि दीर्घकालीन आन्तरिक तथा बाह्य सबै किसिमका असर देखा पर्न सक्ने बताए ।
रेड क्रसका टेक्निकल कोर्डिनेटर सुरेन्द्र बमले जलवायु परिवर्तनका कारण पनि माटोको उर्वराशक्ति घटिरहेको हुँदा प्राकृतिक संरक्षणमा पनि ध्यान दिनुपर्ने बताए। जलवायु परिवर्तनका समस्या समाधान गर्न तत्काल राहत मात्र नभई दीर्घकालीन सोच र समाधानका साथ अगाडि बढ्नुपर्ने उनको भनाइ छ।
माटो संरक्षणमा स्थानीय तहको भूमिका 
माटो संरक्षणमा स्थानीय तहको भूमिका पनि उत्तिकै देखिन्छ । प्राकृतिक संरक्षण र संवर्द्धनमा स्थानीय तह प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न देखिन्छ। माटोको उर्वराशक्ति बढाउन का लागि रासायनिक मल अनुदानलाई स्थानीय सरकारले न्यूनीकरण गर्दै जाने र जैविक मल, अर्ग्यानिक विषादीमा अनुदान बढाउँदै जानुपर्ने घोडाघोडी नगरपालिकाका नगरप्रमुख खडका बहादुर रावतले बताए ।
उनले भने, “माटोको अवस्था दिनप्रतिदिन बिग्रँदै गइरहेको छ। हामी सबैले इकोसिस्टमलाई सुधार गर्न सहकार्य गर्दै अगाडि बढ्यो भने माटोको संरक्षण गर्न सकिन्छ। ”
रासायनिक मल र विषादीका कारण माटो मात्र नभई मानवीय जीवन र स्वास्थ्यमा नै असर गरिरहेको उनले बताए। पालिकाहरूले नीति निर्माण तथा बजेट विनियोजन गर्दा लैङ्गिक उत्तरदायित्वलाई ध्यान दिई मानवीय विकासमा पनि सहयोग पुर्‍याउने गरी बजेट छुट्टाउनु पर्ने रावतको भनाइ छ।
स्थानीय तहहरूले विभिन्न खालका माटो संरक्षण सम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गर्नुपर्ने उनले बताए ।
माटो संरक्षणमा प्रदेश सरकारको कदम
सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकार भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्री वीरबहादुर थापाले माटो संरक्षण र सुधारमा कृषि मन्त्रालय पनि निरन्तर काम गरिरहेको बताए । माटो बिग्रिनुको प्रमुख कारण जनचेतना जनचेतनाको अभाव हुनु उनी बताउँछन्। प्रदेशको उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि गर्ने र आत्मनिर्भर प्रदेश बनाउने, आफूले उत्पादन गर्ने बालीहरूमा प्रदेशलाई आत्मनिर्भर बनाउन पहल गर्ने उनले बताए । साथै प्रदेश सरकारको ९ वटै जिल्लामा एउटा गाउँ नमुना र जलवायु मैत्री गाउँ बनाउने योजना रहेको उनले जानकारी दिए ।
रासायनिक मलको विकल्प सुदूरपश्चिममा एउटा प्रविधियुक्त प्राङ्गारिक मल कारखाना खोल्ने योजना बनाएको पनि उनले बताए । उनले भने,”रासायनिक मल प्रयोग गर्दा उत्पादनमा वृद्धि हुँदैन भन्ने किसानहरूको मानसिकताका कारण पनि माटोको अवस्था बिग्रँदै गइरहेको हुँदा यसको विकल्प प्राङ्गारिक मलको प्रयोग बढाउनु पर्छ।”
यस्तै भारतीय नाकाबाट भित्रने गुणस्तरहीन वस्तु ले पनि स्वास्थ्यमा असर परिरहेको हुँदा सीमा नाका भएका पालिकाहरूमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम गर्न सबैको साझेदारी आवश्यक रहेको उनले बताए ।